‘Liever horrorachtig einde dan eindeloze horror’

Het Constitutionele Hof torpedeerde vrijdag de zuiveringswet tegen vermeende informanten van de vroegere geheime dienst. Veel Polen vinden het nu tijd om de dossiers gewoon te openen.

Ook in Polen is Das Leben der Anderen een bioscoophit. De film over de afluisterpraktijken van de Stasi is voor Polen een feest der herkenning. Behalve op het einde. Dan worden gewone Duitsers getoond die na de val van de Muur de archieven van de geheime dienst raadplegen. Dat gebeurt in een leeszaaltje, in aanwezigheid van een behulpzame historicus, die de dossiers met een karretje langs brengt. Dat is ondenkbaar in Polen.

Na achttien jaar zitten de archieven van de Poolse communistische geheime dienst (SB) dicht. Maar de vele speculaties – die soms waar, maar vaak niet waar bleken – over wat er in zou kunnen staan verzieken het openbare leven meer dan ooit. Terwijl de buren zich al kunnen overgeven aan DDR-nostalgie, komt hier de verwerking van het verleden niet op gang.

Nu zit er dan opeens toch beweging in de zaak. Diverse politieke partijen hebben zich de afgelopen dagen uitgesproken voor het openen van de archieven. Oud-dissident en opiniemaker Adam Michnik verklaarde zich vanochtend in zijn krant Gazeta Wyborcza voor het eerst ook vóór.

Het laatste zetje hiervoor is – onbedoeld – gegeven door Jaroslaw en Lech Kaczynski, premier en president van Polen. Zij beloofden te zullen afrekenen met het verleden en met de oud-communisten, die na 1989 onvoldoende zouden zijn gestraft. Maar hun methode is omslachtig en uiterst omstreden gebleken. Het geduld is nu op.

Regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) introduceerde medio maart een wet die 700.000 Polen in publieke functies, inclusief journalisten als Michnik, dwingt om te verklaren of ze voor de SB hebben gewerkt. Historici van het Instituut van de Nationale Herinnering (IPN) controleren vervolgens of de opgegeven informatie klopt. Het SB-archief wordt daarbij geraadpleegd, maar niet openbaar gemaakt.

Vrijdag maakten Poolse opperrechters korte metten met deze bizarre wet, die de bewijslast in feite omkeert: je bent schuldig totdat de regering het tegendeel zegt. Onacceptabel in een rechtsstaat, aldus het Constitutionele Hof. Pijnlijk was ook de conclusie dat de wet vooral lijkt te zijn geïnspireerd door wraak en niet door gevoelens van recht of rechtvaardigheid.

Michnik heeft eens betoogd dat de Kaczynski’s de dossiers willen misbruiken als wapen om politieke tegenstanders mee te slaan, vooral degenen die na de val van het communisme weinig voelden voor een bijltjesdag (onder wie Michnik). Vandaag trekt hij de ultieme conclusie: het wapen kan alleen onschadelijk worden gemaakt door openbaarmaking van het hele archief.

Michnik was hier lang tegen, omdat hij niets voelde voor een spektakel waar burgers publiekelijk aan de schandpaal worden genageld. Maar omdat de dossiers gegijzeld zijn door de politiek ziet hij geen andere uitweg uit deze „nachtmerrie”. Hij bepleit liever een „horrorachtig einde” dan „eindeloze horror”.

Het vonnis van het Hof kwam niet als een verrassing. De opperrechters schoten al eerder groteske wetten en plannen van de tweeling af. Vorig jaar werd bijvoorbeeld een stokje gestoken voor een parlementair onderzoek naar de Poolse Centrale Bank. Die zou nationale banken hebben verkwanseld aan buitenlandse investeerders. Maar de opzet van het onderzoek werd veel te breed en vaag gevonden.

Juristen zijn niet verbaasd dat zulke wilde plannen sneuvelen. Maar waarom dan al die moeite? Onervarenheid, koppigheid, dommigheid? Of juist slimmigheid? De aanvaringen met het Hof kunnen en worden door de Kaczynski’s consequent voorgesteld als een strijd tussen hen die Polen willen genezen en hen die dat willen tegenhouden. Vrijdag was het niet anders. Het vonnis was volgens een partijgenoot van hen „een keuze tegen Polen”. In een recente peiling noemt 80 procent van de Polen het Hof evenwel „onpartijdig” en „feitelijk”.

Vorige week maakten de Kaczynski’s onverbloemd duidelijk dat ze zullen blijven zagen aan de poten van het de hoogste rechtbank. Daags voor het vonnis trok premier Kaczynski de onpartijdigheid van het Hof in twijfel. Zijn broer, de president, riep dat de archieven zullen worden opengegooid als de zuiveringswet wordt afgekeurd.

Maar die emotionele opmerking, bedoeld als dreigement, lijkt zich nu tegen de tweeling te keren, want intussen zijn diverse politieke partijen met het idee aan de slag gegaan. Twee kleine coalitiepartners van PiS hebben zich al vóór verklaard, evenals het liberale Burgerplatform, de grootste oppositiepartij.

Om geloofwaardig te blijven zal premier Kaczynski zijn wapen moeten inleveren. Gisteren zei hij al dat openbaarmaking van de SB-dossiers heel wel mogelijk is, maar zonder intieme details. „We willen mensen niet kwetsen.”