Het stamland van Andy Warhols eerste muze

Op het Slowaakse platteland, vlak bij het geboortedorp van de ouders van Andy Warhol, legt een museum het verband tussen ‘silkscreens’ en iconen.

Het plafond van het Museum voor Moderne Kunst ‘Andy Warhol’ lekt. Er druppelt water op het parket. Het pand in het stadje Medzilaborce, in het uiterste oosten van Slowakije, is verwaarloosd en slecht gebouwd. Het was in de nadagen van het communisme bedoeld als cultureel centrum en werd in 1991 de locatie voor het tweede museum gewijd aan het werk van kunstenaar Andy Warhol (1928-1987). Er hangt en staat minder dan in het museum in Warhols geboortestad Pittsburgh, maar de essentiële collectie, aangevuld met documentatie over het belang van de etnische en religieuze achtergrond van de kunstenaar, werpt een verrassend licht op een van de profeten van het modernisme.

Het is een wonderlijke gewaarwording, een museum voor de zo New Yorkse Warhol in een zelfs voor Slowaakse begrippen afgelegen grensstreek, een van de armste gebieden van het land. Het is begrijpelijk dat het museum uit de directe omgeving niet veel bezoekers trekt. Het biografische deel van de expositie maakt duidelijk waarom de familie Warhol per se hier een museum wilde oprichten.

Vlak na Andy Warhols dood bezocht zijn oudere broer John voor het eerst het dorp Mikova, waar hun beide ouders vandaan kwamen. In 1919 waren ze definitief naar Amerika geëmigreerd; moeder Julia Varchola, geboren Zavacka, heeft nooit goed Engels geleerd. Ook met haar jongste zoon en oogappel Ondrej, die zich later Andy zou noemen, sprak ze Roetheens of Rusyn, zoals de taal van de Oekraïense minderheid in Slowakije genoemd wordt.

De Roethenen belijden een variant van het Grieks-orthodoxe geloof die de paus erkent. In Oekraïne heet de kerk uniate, in Amerika ‘byzantijns-christelijk’. Andy Warhol zou tot zijn dood actief, zij het discreet lidmaat zijn geweest. Het museum toont bidprentjes voor het zielenheil van de kunstenaar.

In deze religie zijn iconen van groot belang en er bestaat overeenstemming onder kunsthistorici dat Warhols zeefdrukken van sterren en andere beroemdheden direct beïnvloed zijn door zijn fascinatie voor Roetheense afbeeldingen van heiligen. Het museum toont ook tekeningen van Julia Varchola en teksten die haar zoon aanmoedigen om zijn talent te ontplooien. Op de achterkant van de foto uit 1956, waarop de jonge kunstenaar zichzelf in de spiegel portretteert, staat Roetheens commentaar in haar handschrift. Was Warhols moeder zijn eerste muze?

Michal Bycko, voorzitter van de Andy Warhol Society en initiatiefnemer voor het museum in Medzilaborce, ontmoette zakenman John Warhol bij diens eerste bezoek aan het moederland, toen hij direct de mogelijkheid onderzocht om er een museum voor zijn broer te openen. Andy was nooit in Tsjechoslowakije geweest, vooral om politieke redenen. Volgens Bycko had Andy John vlak voor zijn dood gevraagd om vooral veel snapshots voor hem te maken in Mikova.

Er liggen tientallen Varchola’s, zelfs verschillende Ondrej’s en Julia’s, op het rustieke kerkhof van het dorp. Dat is te klein voor een museum en dus viel de keuze op Medzilaborce, zeventien kilometer verderop. Het stadje telt enige glas- en houtindustrie en veel werkloosheid. In een bushokje in de vorm van een Campbell’s soepblik, met afbladderende verf en graffiti, eet een oudere dame een boterhammetje.

Het museum behoort aan de Slowaakse staat. Bycko en de huidige museumdirecteur Valika Madarova verwachten niet veel heil uit Bratislava, de hoofdstad. Het overgrote deel van de ongeveer 20.000 bezoekers per jaar komt uit het buitenland en in samenwerkingsprojecten richt het museum zich vooral op Praag en Polen.

In het museum krijgt de continuïteit tussen Amerika en Europa gestalte in foto’s en documenten, maar ook die tussen stad en land, emigrant en land van herkomst, zelfs tussen materialisme en spiritualiteit. De selectie is vaak ontroerend, de presentatie effectief. Op het dak van een wolkenkrabber in Pittsburgh poseert een locaal folkloristisch ensemble in klederdracht. In een brief aan de immigratieautoriteiten uit 1967 stelt Warhol zich borg voor zijn tante, die uit Mikova op bezoek wil komen in New York; hij geeft zijn inkomen op als 10.000 dollar – ‘per jaar’. Maar het mooist is het kiekje van Andy aan de keukentafel met zijn charismatische moeder, die in een vreemde wereld zichzelf bleef en haar zoon stimuleerde om zelf een icoon te worden.