De stelling van Maarten Asscher: Nieuwe hoogleraar helpt emancipatie van boekhandel

Wat is het nut van een universitaire studie Boekhandel? Die kan helpen de boekwinkel als hoeder van culturele pluriformiteit in stand te houden, zegt boekverkoper Maarten Asscher tegen Elsbeth Etty.

Maarten Asscher is schrijver en directeur van Athenaeum Boekhandel in Amsterdam. Foto’s Roger Cremers Nederland, Amsterdam, 09-05-2007 MAARTEN ASSCHER (1957) was jarenlang werkzaam in de literaire uitgeverij, laatstelijk als algemeen directeur van J.M. Meulenhoff. Tussen 1998 en 2004 was hij directeur Kunsten op het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen, thans is hij directeur van boekhandel Athenaeum in Amsterdam. Hij publiceerde verhalen, gedichten, po‘zievertalingen, essays, twee novellen, en een roman (Het uur en de dag, 2005). Van zijn novellen werden de filmrechten verkocht aan producent Rob Houwer. De verstekeling kreeg een plaats op de longlist voor de AKO Literatuurprijs 2000. Vier van Asschers boeken verschenen in Duitse vertaling. PHOTO AND COPYRIGHT ROGER CREMERS Cremers, Roger

Op initiatief van de Nederlandse Boekverkopersbond (NBb) heeft de Universiteit van Amsterdam een bijzondere leerstoel Boekhandel in het leven geroepen. Juicht u het toe dat er een hoogleraar Boekhandel komt of is het alleen maar een commercieel stuntje?

„Ik juich het zeer toe.”

Bent u als directeur van een vooraanstaande Amsterdamse boekwinkel betrokken bij het instellen van die leerstoel?

„Ik wist dat er aan gewerkt werd. De Vereniging van Openbare Bibliotheken heeft ook een leerstoel, bekleed door Frank Huijsmans. Mij was bekend dat de NBb ter gelegenheid van zijn honderdjarig bestaan met iets soortgelijks bezig was. Juist omdat de boekhandel zo’n centrale plek inneemt te midden van allerlei krachten, cultureel en economisch, maatschappelijk en sociaal, is het een heel interessante lens waardoor je naar culturele, sociologische en economische ontwikkelingen kunt kijken.”

Moet de nieuwe hoogleraar per se boekverkoper zijn?

„Dat lijkt me geen strikte voorwaarde, maar het moet wel iemand zijn die uit de praktijk kan putten voor het stellen van de juiste onderzoeksvragen en het aandragen van de thema’s voor colleges en scripties.”

Aan wat voor onderzoeksvragen denkt u?

„Cultuur moet het hebben van traditie en overdracht. Als het gaat over de rol van de boekhandel bij cultuuroverdracht moet je constateren dat de continuïteit een groot probleem oplevert. Er zijn boekhandels die door één of twee mensen gedreven worden, de zogenoemde pappa- en mammawinkels. Die pappa en mamma gaan op een gegeven moment met pensioen. Dan moeten ze twee andere gekken vinden die hun zaak willen overnemen en daar ook nog 600.000 euro voor over hebben. Bij de boekhandel zijn unieke persoonlijke cultuurgedreven aspecten in het spel die door een gebrek aan continuïteit verloren dreigen te gaan.”

Dat probleem los je toch niet op door een hoogleraar te benoemen?

„Nee, maar zo’n hoogleraar kan er wel aan bijdragen dat wordt nagedacht over oplossingen voor het continuïteitsvraagstuk. Vergeet niet dat de twintig procent zelfstandige, onafhankelijke boekhandels gemiddeld anderhalf procent rendement hebben. Dat geeft een speciale urgentie aan de vraag: hoe lang gaat dat goed? Een boekhandel is toch iets anders dan een lingeriezaak of een lampenwinkel: het is de bewaker, de hoeder van culturele pluriformiteit.”

Wordt de boekhandel niet veel meer bedreigd door het internet dan door een gebrek aan continuïteit? Je kunt tegenwoordig alles via internet vinden en bestellen. Lees ‘The Long Tail; How Endless Choice Is Creating Unlimited Demand’, van Chris Anderson. Hij stelt, op basis van de statistieken van Amazon, vast dat de markt voor boeken die niet in de boekhandel te koop zijn, groter is dan die voor boeken die wel in de boekhandel verkrijgbaar zijn.

„Op www.AbeBooks.com kun je meer dan honderd miljoen titels vinden en zo zijn er nog veel meer fantastische sites waardoor op het oog iedere vestiging van De Slegte overbodig wordt. Toch vind je op al die sites uitsluitend wat je zoekt. Een echte lezer heeft ook snuffelbelangstelling.”

Die kun je op internet heel goed bevredigen.

„Veel minder dan in de boekwinkel. Zoekmachines werken uitsluitend als je iets invoert wat je wilt zoeken en in de tweede plaats is er niemand op internet die jou een betrouwbare indicatie kan geven van welk boek voor jou het meest geschikt is. Wat is de beste biografie van Mozart? Als je naar een boekhandelaar gaat die jou kent en weet hoe goed jij piano speelt, dan zal hij zeggen: dan moet je die van Hildesheimer hebben. Maar als je aan het internet vraagt welke Mozartbiografie je moet lezen, krijg je via google 48.000 hits en de goedkoopste aanbieding, niet de beste, staat bovenaan. De persoonlijke touch in het advies, de deskundigheid van iemand die zijn klant echt kent, is niet te evenaren door een robot.”

Ik kom vaak in boekwinkels waar zelden een verkoper te vinden is die tijd heeft om mij van advies te dienen.

„Dat is dan een kwestie van kwaliteit en van schaal. En dat levert een tweede relevante onderzoeksvraag op: wat zijn de gevolgen van schaalvergroting? Er zijn een paar heel grote concerns zoals Boekhandelsgroep Nederland, bedrijven als AKO en ketens als Libris. Wat betekent dat voor de ‘long tail’, de lange staart, om met Anderson te spreken? De ‘long tail’, de veelzijdigheid van het beschikbare aanbod, is de essentie van de boekencultuur: de schaalvergroting werkt versmalling van het assortiment in de hand en het denken in bedrijfseconomische termen.”

Kan de wetenschap daar iets tegen doen?

„Je zou kunnen onderzoeken in hoeverre schaalvergroting de werkelijke boosdoener is. Er wordt vaak gezegd: grote concerns werken bestsellerisme in de hand of versmalling van het aanbod tot actuele toptientitels. Maar misschien zijn er wel andere factoren in het spel. Mogelijk heeft de verminderde aandacht van de Openbare Bibliotheek voor een breed divers collectiebeleid een funeste invloed op wat het publiek van een boekhandel verwacht.”

Toen in de jaren negentig Albert Heijn een eredoctoraat kreeg, hebben twee hoogleraren uit protest geprobeerd hun doctorsbul in te leveren. Verwacht u ook dergelijke protesten als er een boekverkoper professor wordt?

„Nee, het is allerminst de bedoeling dat de boekhandels gefeliciteerd worden door de universiteit, ze geven juist een cadeau aan de academische cultuur door mogelijk te maken dat in de sector van de boekwetenschap de boekhandel een serieuze bestudering kan krijgen. Dat is ook zinvol voor studenten die verder willen in het boekenvak. Ik ben voor Athenaeum altijd op zoek naar mensen die én een inhoudelijke deskundigheid hebben op een voor ons relevant academisch vlak, redactionele gaven hebben en tegelijk ook praktisch zijn. Ze moeten weten hoe een kassa werkt en niet te beroerd zijn om service te verlenen als dat nodig is. De universiteit kan een goede leverancier zijn voor zulke mensen.”

Hoe garandeer je dat een universitaire studie Boekhandel aan wetenschappelijke normen voldoet?

„Dat hangt van je onderzoeksvragen af. Behalve de twee onderzoeksvragen die ik noemde, de continuïteit en de schaal, zijn er natuurlijk ook interessante internationale vergelijkingen te maken. Als je je in Franse, Duitse of Italiaanse boekhandels verdiept, ontdek je enorme verschillen in de distributie, de inrichting van de winkels, de functie die ze vervullen voor het publiek en in de verhouding tussen winkels en uitgevers. ”

Wat is het meest typerende verschil tussen de Nederlandse boekhandel en die in andere landen?

„Als enig land heeft Nederland, sinds 1871, een centrale distributie van boeken. Overal elders wordt er geconcurreerd op distributie. Af en toe gaat zo’n distributeur failliet, zoals in Frankrijk en onlangs in Amerika, met als gevolg dat allerlei kleine uitgevers het loodje leggen. Aan de ene kant kan dat soort concurrentie de tarieven scherp houden. Aan de andere kant is het een fantastisch gegeven, zeker in combinatie met de vaste boekenprijs, dat wij hier een centraal depot hebben waar 80.000 boeken in liggen voor vaste tarieven, die in slechts één exemplaar door een boekhandel in welke uithoek ook besteld kunnen worden.”

Wordt u de eerste hoogleraar Boekhandel? Gaat u solliciteren?

„Ik heb nog geen functieomschrijving gezien, daar zou ik me eerst in moeten verdiepen. Maar ik zou er veel bezigheden voor moeten opgeven. Bovendien ben ik weliswaar afgestudeerd in het recht, met als specialisatie auteursrecht, maar ik ben niet gepromoveerd en die eis mag je toch wel stellen aan een hoogleraar. Ik zou het leuk vinden als het iemand wordt die de boekhandel cultureel en in intellectueel publicitair opzicht een beetje kan emanciperen. Er is een hiërarchisch verschil, cultureel en ook economisch, tussen de uitgeverij en de boekhandel. Ik ben een kleine achttien jaar uitgever geweest en nu sinds ruim drie jaar boekverkoper en constateer dat uitgeverijen veel winstgevender zijn dan de gemiddelde boekhandel en ook in hoger aanzien staan. De nieuwe hoogleraar moet streven naar volwaardige beeldvorming over de plaats van de boekhandel in de keten van het boek.

Lees Andersons artikel over de ‘lange staart’ na via nrc.nl/opinie.