‘Ik wil schoon schip maken’

Lonen kartels? Niet lang meer waarschijnlijk. Eurocommissaris Kroes maakt er meedogenloos jacht op. De reacties van ondernemers zijn verbazing, verbijstering en gespeelde onschuld.

‘Ik ben heel gemotiveerd om kartels aan te pakken. Kartels zijn de rotte appels op de markt. Ze werken verstorend op het vrije economische proces. De consument is de klos. Hij betaalt de rekening, en wordt uiteindelijk aan alle kanten gepakt.”

Neelie Kroes (65), Europees Commissaris voor Concurrentie in Brussel, zegt het kalm maar beslist. Afgelopen maand nog kregen de Nederlandse bierbrouwers Heineken, Grolsch en Bavaria miljoenenboetes van haar. In het geheim hadden ze illegale afspraken gemaakt over de prijs van het bier dat ze aan de horeca leverden. „Een schande”’ noemde Kroes het dat deze bedrijven de Nederlandse markt zo lang wisten te bedotten met geheime prijsafspraken.

Nog geen drie jaar na haar benoeming is de liberale politica de schrik van het Europese bedrijfsleven geworden. „I’m no pussycat”, waarschuwde Kroes toen ze in 2004 in Brussel begon. Europese fabrikanten van liften, roltrappen en vitaminen kregen de afgelopen jaren honderden miljoenen euro’s boete opgelegd wegens illegale kartels. Tegen tientallen bedrijven – van badkamerfabrikanten zoals Sphinx in Maastricht tot vliegtuigmaatschappijen als Air France/KLM, British Airways, Lufthansa – lopen onderzoeken. Ook schrok Kroes er niet voor terug ’s werelds grootste softwarefabrikant, het Amerikaanse Microsoft, na haar voorganger Monti verder aan te pakken omdat het concern misbruik maakte van zijn machtspositie.

En Kroes gaat ferm door in haar jacht op kartels in Europa, want er worden te veel illegale prijsafspraken gemaakt door bedrijven. De Europees Commissaris heeft nu de banken in het vizier. „Het is vreemd dat gebruik van een betaalkaart in de ene lidstaat aanzienlijk meer kost dan in een andere. We onderzoeken hoe dit komt”, zegt zij. Want een van de instrumenten die de Commissaris voor Concurrentie heeft is een inquiry. Zodra haar kartelinspecteurs lont ruiken kan een onderzoek worden begonnen.

Ook grote Europese energiebedrijven zijn door Kroes gewaarschuwd. Ze heeft de energiesector laten doorlichten, onder meer in Spanje, Nederland, België, Italië, Duitsland en Frankrijk. „Bij twintig verschillende potentiële boosdoeners zijn invallen gedaan. Bij diverse Duitse energiebedrijven, maar ook bij gas- en elektriciteitsbedrijven in andere lidstaten”, zegt Kroes, die voor een kort werkbezoek in Nederland is. Haar conclusie: „Nieuwkomers hebben nauwelijks kansen. En consumenten en het bedrijfsleven dat energie nodig heeft, zijn de dupe omdat de markt niet functioneert waardoor onder meer de prijzen onnodig hoog kunnen zijn.”

Eerder deze maand stelde de Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMa) al vast dat de energienota van Nederlanders sowieso gemiddeld 31 euro per jaar te hoog is. De NMa doelde nog niet eens op de gevolgen van ongeoorloofde praktijken, maar op het prijsopdrijvende effect van te veel regulering bij de energiebedrijven.

Daarom wil Kroes de positie van de consument juridisch versterken. Zij wordt daarin gesteund door het Europees Parlement en de consumentenorganisaties. „Individuele consumenten kunnen in veel Europese landen weliswaar financiële schadevergoeding vragen, maar dat is vaak onbegonnen werk omdat dit te kostbaar is. Wij willen het mogelijk maken dat consumenten in groepsverband acties kunnen ondernemen, bijvoorbeeld via consumentenorganisaties”, zegt Kroes. Nee, ze koerst niet op Amerikaanse toestanden met miljardenclaims. „Daar ben ik absoluut tegenstander van. We moeten het op de Europese manier doen. Maar het is toch te gek dat we allerlei boetes uitdelen aan bedrijven voor illegale prijsafspraken, maar dat degene die daarvoor heeft moeten bloeden geen verhaal kan halen”, zegt Kroes. Ze bereidt Europese wetgeving voor en komt in de loop van het jaar met een witboek over schadeclaims, de opmaat naar een richtlijn.

De Europees Commissaris heeft met haar doortastende optreden internationaal de reputatie opgebouwd van a tough lady. Kroes staat op de 38ste plek op de lijst van meest invloedrijke vrouwen ter wereld van het Amerikaanse zakenblad Forbes.

Nu heeft de Europees Commissaris het met de Nederlandse bierbrouwers aan de stok. De brouwers waren verbijsterd en gingen meteen in beroep tegen de hoge boetes: 219 miljoen voor Heineken, 31 miljoen voor Grolsch en 22 miljoen voor Bavaria. Karel Vuursteen, die topman was van Heineken in de jaren van kartelvorming (1950-1999), blies hoog van de toren. „Schokkend” vond hij het om zo als misdadigers te worden neergezet.

Zowel de econoom Arnold Heertje als oud-topman van Robeco Jaap van Duijn viel Kroes’ „consistente optreden” bij. Karel Vuursteen moet „zijn zegeningen tellen”, stelde Heertje. „In Amerika verdwijnen de deelnemers niet zelden achter de tralies.” En Van Duijn verwees naar de invallen van de Nederlandse Mededingingsautoriteit bij ABN Amro, ING en Rabobank, omdat verboden prijsafspraken worden vermoed over rente op leningen aan het bedrijfsleven. Als de bankenconcentratie door overname van ABN Amro nog groter wordt, hebben klanten volgens de econoom Van Duijn weer een bank minder om uit te kiezen. „Consumenten hebben geen enkel belang bij de concentratietendens, die overal in de economie gaande is. Heel goed dat de overheid ingrijpt”, schreef hij in een column in De Telegraaf.

Kroes zelf reageert gelaten op de reactie van de boze brouwers. „We gaan niet over één nacht ijs. Er worden pas invallen gedaan als we sterke aanwijzingen hebben dat er geheime afspraken zijn gemaakt waardoor de markt is dichtgetimmerd.” Maar laat Nederland, dat jarenlang een reputatie had als ‘kartelparadijs’, niet denken dat het door Kroes harder wordt aangepakt dan andere landen. „Ik behandel Nederland niet anders dan de andere 26 lidstaten”, aldus Kroes.

Shell (olie, rubber), Akzo Nobel (chemie) en Aalberts Industries (koperfittingen) kregen de afgelopen jaren honderden miljoenen euro’s boete, omdat ze in hun sector kartels hadden gevormd en prijzen kunstmatig hoog hadden gehouden. De lijst van grote Europese concerns zoals het Franse Solvay (farma), het Italiaanse ENI (energie), het Zwitsers Hoffmann-La Roche, en het Duitse Siemens, BASF en ThyssenKrupp is aanzienlijk langer. In 2006 haalde ze voor 1.800 miljoen euro aan boetes binnen.

Het afschrikbeleid van Kroes begint vruchten af te werpen. Het aantal Europese kartelzaken steeg de afgelopen vijf jaar sterk tot 210. Kroes haalt nu de oogst binnen van het ‘clementiebeleid’, het kliksysteem waarbij een bedrijf dat klikt van boete wordt gevrijwaard. „Ik wil schoon schip maken”, zegt de Commissaris. „Ik ben ervan overtuigd dat je scherp moet zijn in de toezichthoudende rol. Marktpartijen moeten zich aan de regels voor de markt houden. Dat geldt voor woningbouwcorporaties die commerciële activiteiten niet met belastinggeld mogen financieren net zo goed als voor banken die illegale prijsafspraken maken over betaalkaarten.” En een beetje angst kan ook geen kwaad. „Als ondernemers angst krijgen voor hoge boetes, maar ook voor hun goede reputatie, zijn we op de goede weg.” Nederland doet een extra duit in de zak. Gaat de Eerste Kamer dit jaar akkoord met een kabinetsvoorstel, dan kunnen managers die leiding hebben gegeven aan een kartel individueel gestraft worden met maximaal 450.000 euro boete.