Paus wil de kudde bij elkaar houden

Een snelgroeiend aantal katholieke Brazilianen stapt over naar pinksterkerken.

De paus wil met zijn bezoek de massale uittocht van gelovigen tegengaan.

Hoewel hij gisteren begon aan zijn eerste bezoek als paus aan Latijns-Amerika, is Benedictus XVI geen onbekende in de regio. Begin jaren ’80 werd hij – toen nog als kardinaal Ratzinger – door Johannes Paulus II benoemd als prefect van de Congregatie van de Geloofsleer. Zijn taak werd de bestrijding van de bevrijdingstheologie. Die ontleent haar inspiratie aan de overlevingsstrijd van de armen, maar liep, vond Rome, te veel weg met het marxisme.

Ratzinger pakte de strijd tegen de in Latijns-Amerika opgebloeide beweging voortvarend aan. Prominente bevrijdingstheologen legde hij het zwijgen op. Voor bisschopbenoemingen werden zij gepasseerd. Wanneer de paus zondag de 5de Algemene Bisschoppenconferentie van Latijns-Amerika en de Caraïben opent, zal hij weinig bevrijdingstheologen onder zijn gehoor vinden.

De belangrijkste reden voor de nieuwe aandacht van de paus voor de Latijns-Amerikaanse kerk is de massale uittocht van gelovigen. Met Brazilië bezoekt de paus weliswaar het volkrijkste katholieke land ter wereld. Maar een snelgroeiend deel van Braziliës 155 miljoen katholieken stapt over naar evangelische, protestante pinksterkerken.

De gelovigen maken die overstap „om wel honderd redenen”, vertelt Henri Gooren, als docent-onderzoeker aan de Universiteit Utrecht gespecialiseerd in pinksterkerken. „Maar in de kern gaat het om empowerment: de pinksterkerken geven mensen het idee dat ze hun leven in eigen hand kunnen nemen.” Want de bevrijdingstheologie mag de laatste jaren aan populariteit hebben ingeboet; de armoe, de misère en het onrecht die ze aanklaagde zijn niet verdwenen.

En het zijn ook vooral arme katholieken die evangelicos worden. Ondanks de felle bestrijding van de bevrijdingstheologie verwachten veel armen nog steeds dat hun kerk een sociale politiek voert. En hoewel overwegend conservatief van samenstelling verwacht de bisschoppenconferentie daarom dat de paus zondag een antwoord formuleert op de wensen van de arme gelovigen.

Pinksterkerken bieden soelaas op een laagdrempelige en populaire manier. Een slag die de rooms-katholieke kerk vooralsnog heeft gemist. Gooren: „Die blijft te hiërarchisch, iets wat ook de bevrijdingstheologie niet heeft kunnen doorbreken.”

De bevrijdingstheologie faalde omdat ze te veel „een project van de middenklasse bleef”, vertelt Gooren, „Ze eiste te veel van de gelovigen: geld, tijd, scholing, organisatietalent. Zonder dat zij zeker wisten dat ze er beter van zouden worden.” Arme latino’s die via het geloof uit hun dagelijkse ellende willen ontsnappen, vinden bij pinksterkerken betere garanties dat ze zelf de vruchten plukken van hun inspanningen, ontdekte Gooren in een vergelijkende studie.

De evangelicos halen die ‘winst’ op verschillende vlakken. Heel praktisch, omdat mannen overtuigd worden de fles te laten staan, van straat weg te blijven en geld over te houden voor hun gezin. Dat geld wordt besteed aan het onderwijs van hun kinderen en hun vrouwen kunnen ook emanciperen. „Mensen hervinden hun eigenwaarde.”

Daarnaast is er een sterke religieuze en spirituele component. „Meer dan de katholieke kerk hebben de pinksterkerken een individuele moraal en ethiek. Gelovigen wordt verteld dat Jezus, de heilige geest, hen persoonlijk zal helpen.” Verder beconcurreren de pinksterkerken de katholieken met hun charismatische voorgangers en gebedsgenezing.

De vraag zondag wordt in hoeverre de kerkleiders, Benedictus voorop, zich aspecten van de evangelische succesformule zullen willen eigen maken. En hoeveel ruimte de voorstanders van de bevrijdingstheorie daarbij krijgen. Juist een paar maanden geleden rees de verdenking dat Benedictus de bevrijdingstheologie niet met rust kan laten. Rome deed twee boeken in de ban van de Baskische bevrijdingstheoloog Jon Sobrino, die al jaren werkt in El Salvador.

Jorge Castillo Guerra, een Panamees die als docent-onderzoeker Latijns-Amerikaanse theologie is verbonden aan de Radboud Universiteit van Nijmegen, promoveerde op Sobrino. „In zijn werk benadert hij Jezus als historisch figuur, waardoor diens goddelijkheid volgens het Vaticaan te veel op de achtergrond komt.” Deze kritiek past binnen het denken van Benedictus over Jezus. Maar het besluit wekte toch argwaan: Sobrino’s boeken waren al jaren oud.

Er ontstonden geruchten dat Benedictus een signaal wilde afgeven voorafgaand aan de bisschoppenvergadering, vertelt Castillo Guerra. Dit tekent in ieder geval het wantrouwen tegen Benedictus. Maar Castillo Guerra acht het waarschijnlijker dat de kritiek oprecht theologisch van aard was – en niet politiek. „Ook Benedictus ziet inmiddels niet langer de bevrijdingstheologie, maar de pinksterkerken als grootste bedreiging.”

Dit neemt niet weg, zegt hij, dat de kerk inmiddels „veel kansen heeft laten liggen om dichter bij het volk te komen”. Gooren kent Benedictus „als iemand met een redelijk gesloten wereldbeeld”. Hij denkt dat de paus wellicht steun zal geven aan de charismatische vernieuwingsbeweging. Deze ontstond begin jaren zeventig en stelt de bewuste beleving van de Heilige Geest centraal. Castillo Guerra is daarover sceptisch: „Benedictus denkt vanuit institutionele kaders. Maar voor de charismatici draait het om spontanitei. Hij is daar veel te rationeel voor.”

Meer over de reis van de paus:www.vatican.va