Meisjes zijn veilig zonder borsten

In Kameroen worden ontluikende borsten op een pijnlijke wijze platgestreken.

Moeders willen voorkomen dat hun dochter achterna gezeten wordt door mannen.

Het terras van de Lucky Bar zit vol. Bij Le Protocole is geen stoel meer te krijgen. Bierflessen rinkelen op de tafels. De geur van gebraden vlees trekt door de stad. Het gelach en gepraat en het getoeter van taxi’s op straat wordt overstemd door stampende muziek. Een groep jongens draait als één man het hoofd om wanneer duizelingwekkende naaldhakken voorbij wiegen. „Hé, schatje, kom hier”, brult een mollige veertiger. Het is nog niet eens vrijdagavond, maar in het centrum van Yaoundé, de hoofdstad van Kameroen, is het weekend al begonnen.

Dit is het leven waar Lisette op haar twaalfde voor moest worden behoed. Tenminste, dat vond haar tante, die zag dat haar nichtje borsten begon te krijgen. „Mijn tante zei: Je bent nog veel te klein, we gaan er iets aan doen”, zegt Lisette, een schuchtere 27-jarige in een spijkerrok. Lisette moest mee naar een traditionele genezer; haar ouders wisten van niets. De medicijnman maakte inkepingen met een scheermesje en zoog het bloed weg met een rubberen slang. Hij duwde en perste tot Lisette dacht dat ze doodging van de pijn en stopte na afloop plantenbladeren in de wonden. Toen waren haar borsten weg. Ze tilt haar shirt op. „Hier zie je de littekens, ze zijn gelukkig niet zo groot. Pas toen ik vijftien was, kwamen mijn borsten weer terug.”

Het platstrijken of masseren van borsten leek een gebruik dat aan het verdwijnen was, een oude Kameroense traditie die bedoeld was om het uithuwelijken van dochters nog even uit te stellen. Tot een organisatie van jonge vrouwen tijdens een les seksuele voorlichting op een meisje stuitte dat vertelde dat haar moeder haar al twee maanden lang aan een pijnlijk ritueel onderwierp. Elke dag werden haar ontluikende borsten met een hete vijzel bewerkt in de hoop dat ze weer onzichtbaar zouden worden. Navraag wees uit dat bijna de helft van het klasje een soortgelijke behandeling had ondergaan. Spatels, stenen, houten lepels en scheermessen zijn de instrumenten waarmee de groei wordt ingedamd.

Antropoloog Flavien Ndonko was stomverbaasd. „Mijn eerste reflex was: dat kan niet, dat is iets van vroeger.” Hij zet zijn computer aan en laat de statistieken zien. „We hebben een landelijk onderzoek gedaan en wat bleek: 24 procent van de vrouwen in Kameroen heeft op jonge leeftijd deze ‘massage’ gehad. Het wordt overal gedaan, maar vooral in de grote steden, en het gaat bijna altijd buiten de vader om. Moeders willen dat hun dochter zo lang mogelijk op school blijft, dat ze niet achterna gezeten wordt door mannen en aan seks begint. Ze denken dat ze haar een dienst bewijzen: zo wordt ze beschermd tegen zwangerschap.”

Het vermorzelen van borsten kan leiden tot levenslange verminking. „Veel meisjes lopen brandwonden op. Sommigen krijgen later vreemde, asymmetrische borsten of de slappe hangborsten van een oude vrouw.”

Achter het masseren van borsten schuilt een groter probleem: het symboliseert een botsing tussen moderniteit en traditie, tussen de westerse pulp die via soaps en videoclips de huiskamer binnenspoelt en een diepgeworteld cultureel taboe op praten over seks. Want dat is iets wat Kameroense ouders nooit zullen doen, zegt Flavien Ndonko. „De trek naar de stad heeft mensen ontworteld en angstig gemaakt. Moeders weten niet hoe ze met de seksualiteit van hun kinderen moeten omgaan. In plaats van voorlichting te geven proberen ze krampachtig de eerste tekenen van volwassenheid te laten verdwijnen. Nog steeds weten de meeste meisjes niet wat hun overkomt als ze voor het eerst ongesteld worden.”

Met Duits hulpgeld is in 2002 een netwerk van tienermoeders opgezet waar meisjes kunnen aankloppen voor seksuele voorlichting. Het is dezelfde organisatie die het fenomeen van de borstmassage ontdekte, en waarmee Ndonko nu samenwerkt. Sinds begin dit jaar verspreidt de organisatie folders en video’s die waarschuwen tegen het gebruik. „De boodschap is: borsten zijn een geschenk van God”, zegt Ndonko. „En dat slaat aan.” Volgend jaar wordt onderzocht of de ontmoedigingscampagne effect heeft gehad.

Kameroeners staan bekend om hun losbandigheid. De mannen zijn dwangmatige vrouwenversierders; de vrouwen gaat niets te ver om een man aan de haak te slaan. Ultrastrakke leggings, diep uitgesneden decolletés, vlechten tot op de billen – veel meiden maken van hun lichaam een wandelende reclamezuil voor seks. Paradoxaal genoeg is ook dat een gevolg van het aloude taboe, zegt psycholoog Suzanne Ikoo, columnist in de veelgelezen krant Situation. Ikoo neemt geen blad voor de mond: ze snijdt onderwerpen aan als homoseksualiteit en pedofilie.

„Onze samenleving is aan het veranderen, de steden worden steeds groter, de armoede neemt toe”, zegt Ikoo. „We willen ons allemaal als blanken gedragen. Vroeger klom je op via scholing of werk; tegenwoordig denkt de onderklasse dat ze kan opklimmen door na te doen wat ze op televisie ziet en zich zo westers mogelijk te kleden. Jonge vrouwen hebben geen geduld meer voor school, ze willen gewoon snel een rijke man vinden. Hun lichaam is handelswaar geworden. Sommige moeders proberen dat tegen te houden, maar zodra een meisje oud genoeg is, staan de meeste ouders stilzwijgend toe dat ze zichzelf verkoopt.” Met onverschilligheid of liefdesloosheid heeft dat volgens Ikoo niets te maken. „Bij ons in Afrika is het woord heilig. Over het lichaam wordt niet gepraat, want het lichaam heeft geen waarde.”