Zweedse regering houdt uitverkoop staatsbedrijven

Nu in Zweden voor het eerst in ruim een decennium een conservatieve regering aan de macht is, ziet het er naar uit dat één taboe wordt doorbroken: privatisering van de staatsbedrijven.

Zweden houdt uitverkoop. Een groot deel van de publieke sector staat te koop, nu de sociaal-democraten er voor het eerste sinds 1994 niet meer aan de macht zijn. Het september vorig jaar aangetreden conservatieve kabinet van premier Fredrik Reinfeldt is van plan de komende jaren verschillende overheidsbedrijven van de hand te doen. Die plannen zijn in Zweden zeer controversieel.

Doordat de sociaal-democraten in Zweden – met slechts een paar korte tussenpozen – decennialang aan de macht zijn geweest, is de privatisering van staatsbedrijven er altijd tegengehouden. Pas in het begin van de jaren negentig werd, naar het voorbeeld van veel andere Europese landen, onder het premierschap van de conservatief Carl Bildt begonnen met de verkoop van enkele bedrijven. „De laatste jaren is Zweden gaan beseffen dat bedrijven niet per se door de staat hoeven te worden geleid. Onder Bildt werd de klemtoon verlegd van door de staat geleide naar door de staat gecontroleerde bedrijven”, zegt Henk van der Liet, hoogleraar scandinavistiek aan de Universiteit van Amsterdam.

Het kabinet van Reinfeldt wil de lijn van Carl Bildt nu voortzetten en gaat ten minste zes staatsbedrijven van de hand doen. Met de uitverkoop wil de Zweedse regering tegen de volgende parlementsverkiezingen in 2010 ruim 16 miljard euro hebben opgehaald.

Van de zes bedrijven die inmiddels te koop staan, is de meeste aandacht voor alcoholproducent Vin & Sprit. Dat bedrijf is vooral bekend van de productie van Absolut Vodka. Onder meer ’s werelds grootste rumproducent Bacardi – formeel gevestigd op de Bermuda-eilanden – heeft al laten weten geïnteresseerd te zijn in een overname van het Zweedse staatsbedrijf. Analisten schatten de waarde van Vin & Sprit op ruim 4,25 miljard euro.

Ook de 45,3 procent aandelen in het Zweeds-Finse telecombedrijf TeliaSonera wil de Zweedse regering kwijt. Een van de opmerkelijkste geïnteresseerden in het bedrijf is de Alfa Groep, een Russisch conglomeraat dat een miljardenimperium heeft uitgebouwd met geld uit de olie- en gasindustrie. Critici vrezen een te grote Russische invloed op het telecomnet, te meer omdat het bedrijf volgens berichten in Amerikaanse media mede werd opgericht met behulp van de Russische geheime dienst.

Andere staatsbedrijven die te koop staan, zijn het vastgoedbedrijf Vasakronan en de hypotheekverstrekker SBAB. De regering wil ook haar 19,9 procent van de aandelen in de Scandinavische bank Nordea en haar belang van 6,6 procent in de Scandinavische beurs OMX van de hand doen.

Van drie andere Zweedse staatsbedrijven staat nog ter discussie of ze geprivatiseerd zullen worden. Dat geldt onder meer voor de nationale toto, Svenska Spel, het belang van Zweden in de Scandinavische luchtvaartmaatschappij SAS en de landelijke keten van staatsapotheken Apoteket.

Vooral de privatisering van Apoteket is omstreden. Dit bedrijf heeft nu nog het monopolie op de verkoop van geneesmiddelen in Zweden, maar de distributie is in handen van aparte bedrijven, zoals Tamro en Brigitta Gunneflo. Een commissie onderzoekt wat de mogelijkheden zijn van de privatisering van Apoteket. Dat onderzoek zou in december klaar moeten zijn, zodat de monopoliepositie van Apoteket begin 2009 kan worden opgeheven.

Om in de toekomst zijn concurrentiepositie te waarborgen voert Apoteket gesprekken met buitenlandse farmaceutische bedrijven, waaronder Medco, een Amerikaanse onderneming die geneesmiddelen op recept verkoopt.

De distributiebedrijven Tamro en Brigitta Gunneflo vinden dat de keten door nu al met andere partijen te praten misbruik maakt van zijn monopoliepositie. De bedrijven zijn bang dat Apoteket zijn activiteiten na de privatisering wil uitbreiden naar de distributie van medicijnen en daardoor in hun vaarwater terecht zal komen.

In Zweden is intussen een discussie ontbrand over het nut van de privatiseringen. Bij de Zweedse bevolking lijkt weinig draagvlak voor de omvangrijke privatiseringsoperatie te bestaan. De conservatieve Alliantie voor Zweden van Reinfeldt had haar plannen weliswaar al bekendgemaakt tijdens de verkiezingscampagne, maar Reinfeldt heeft de verkiezingen vorig jaar vooral gewonnen omdat Zweden uitgekeken was op de sociaal-democratische premier Göran Persson en zijn partij – dus niet per se om zijn programma.

Persson was al tien jaar onafgebroken premier geweest en de sociaal-democraten hadden sinds de jaren dertig amper twee verkiezingen verloren. Hoogleraar Van der Liet: „De Zweden hechten erg aan de waarden van de sociaal-democratie. Zo heeft Reinfeldt zijn programma sterk moeten afzwakken, voordat zijn partij de verkiezingen kon winnen.”