Nuchter stuk over verraad

Toneel: De Jodenverraadsters, door Studio 5. Gezien: 5/5 in de Engelenbak, Amsterdam. Aldaar t/m 20/5.

Ans van Dijk was joods, maar werd tijdens de bezetting ongemoeid gelaten omdat ze een deal met het Bureau Joodsche Zaken in Amsterdam had. Zij gaf joden aan, in totaal ongeveer honderd. Geregeld fungeerde ze als onderduikadres, hoorde haar onderduikers uit over anderen die op andere adressen zaten, en liet hen na een paar dagen alsnog ophalen. Na de oorlog was ze de enige vrouw die werd geëxecuteerd.

De Jodenverraadsters heet het stuk dat Helmert Woudenberg over haar schreef. In korte, samengebalde scènetjes legt hij veel verschillende aspecten van haar weerzinwekkende werk bloot. Duitsers komen er niet in voor; hier zijn het uitsluitend Nederlanders die elkaar verraden. Uit lijfsbehoud, voor het geld of soms zelfs domweg uit rancune over iets onbenulligs. Niets anders dan hij vóór de oorlog al deed, maakt een rechercheur van Joodsche Zaken zichzelf wijs: „Politiewerk. Gewoon dom politiewerk.”

Intussen maakt een andere joodse verraadster ruzie met haar moeder over de vraag welke mensen ze zal aangeven en welke niet. En de vrouw met wie Ans een lesbische relatie onderhoudt, raakt weliswaar in gewetensnood, maar besluit zich tenslotte toch maar niet te verzetten tegen het werk van haar vriendin. „Het is oorlog en dan liggen dingen anders.”

Woudenberg schreef een documentair, authentiek ogend stuk dat nuchter laat zien hoe mensen kunnen reageren als ze in het nauw worden gedreven. En hoe ijzingwekkend alledaags het soms ook was, terwijl het in werkelijkheid om leven of dood ging. In een sobere setting – acht kale keukenstoelen, twee bureaus en een kapstok – wordt het stuk vertolkt door zestien leden van Woudenbergs acteeropleiding Studio 5. Lang niet iedereen weet goed raad met het voortdurende onderdrukken en dan weer onherroepelijke oplaaien van de emoties. Maar in het middelpunt staat Maruja Bobo Remijn als een zakelijke, afgemeten Ans van Dijk wier pantser ondoordringbaar is. En die tot het laatst toe ongrijpbaar bleef.