De hele straat een prijs, jij niet

Aan de Postcode Loterij doe je mee omdat je bang bent een prijs mis te lopen.

Dat is chantage, en ethisch onverantwoord, zeggen deskundigen.

Half april las Marius Burgwal het nieuws in zijn huis-aan-huisblad: de cijfers van zijn postcode waren gevallen in een trekking van de Nationale Postcode Loterij. Aan het eind van de week zouden op een wijkfeest de bijbehorende letters bekendgemaakt worden. Het werden de W en de D, zijn letters. De 31-jarige personeelsmanager uit Amersfoort had 26.000 euro per lot kunnen winnen. Maar hij won niets. Hij had geen loten.

Van alle loterijen confronteert de Postcode Loterij mensen die níet meespelen het hardst met wat had kunnen zijn. Als de buurman de Staatsloterij wint, kun je jaloers zijn. Maar het had niet geholpen als je zelf ook een Staatslot had gekocht: dat was een ander nummer geweest. Als de buurman miljonair wordt met de Postcode Loterij, is het anders. Dan weet je zeker dat jij ook rijk geworden was als je loten had gekocht.

Helène van der Meijs-de Gier uit Heusden, Noord-Brabant, liep zo begin vorig jaar de Postcodekanjer 2005 mis (13,9 miljoen euro voor acht deelnemers in de Hoogstraat). Eind vorig jaar vertelde ze in het tv-programma Nova hoezeer ze daar nog steeds onder leed. Elke keer dat ze haar postcode gebruikte, dacht ze weer aan de zwarte dag dat ze niet won. Ze spande zelfs een rechtszaak aan tegen de loterij, die vanmiddag voorkomt. Zij vindt dat ze ongevraagd tot verliezer is gemaakt, aldus haar advocaat. De zaak betreft een ‘schadestaatprocedure’. De rechter zal geen claim toewijzen, maar beoordelen of de Postcode Loterij artikel 10 van de Grondwet heeft geschonden: het recht op eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer.

De meeste mensen vinden dat mevrouw De Gier zeurt. Maar volgens haar advocaat ligt het anders. „Zij zegt: Ik doe niet mee aan de Postcode Loterij. Hoe kan het dan dat ik toch bedelbrieven krijg, toch word lastiggevallen door financiële instellingen? Als ik niet meedoe, zorg dan ook dat ik er niet mee word geconfronteerd.”

Een inwoner van Venray (Zomerkanjer 2006, 8 miljoen euro voor negen deelnemers aan de Schutsboom) maakte precies hetzelfde mee. Ook zij had geen loten, ook zij krijgt nog steeds folders in de bus voor een koopappartement in Spanje. Ze zegt dat ze wel een paar dagen nodig heeft gehad om de misgelopen Kanjer „een plaats te geven”. „Iedereen was in een roes. Er werd champagne opengetrokken, er werden bierkratten aangesleept. We gunden het de winnaars van harte. Maar toen we een dag later wakker werden, ging er toch iets door ons heen van… shit. Als ik mijn overbuurman zag, zag ik even alleen maar dollartekens. Dat kwam ook door de media. Toen ze hier kwamen filmen deed ik een stap achteruit: ik heb niet gewonnen. Zei die man: ‘Daarom wil ik jou juist hebben.’”

Twee Tilburgse hoogleraren ontdekten in 2004 dat angst voor ‘spijt achteraf’ een rol speelt bij de beslissing om mee te doen aan de Postcodeloterij. Bij de Staatsloterij is dat niet zo. Hoogleraar sociale psychologie Marcel Zeelenberg: „Mensen doen mee aan de Staatsloterij, omdat ze het zo’n leuke loterij vinden. Deelnemers van de Postcode Loterij vinden hun loterij ook leuk, maar ze doen vooral mee omdat ze bang zijn dat ze anders niet winnen.” Een andere Tilburgse professor, Harrie Verbon, noemde dit in een opiniestuk eind vorig jaar ‘een vorm van chantage’ en pleitte ervoor de Postcode Loterij te verbieden.

In Nederland kent Lotto de variant ‘Lotto dagelijks’. Voor één euro per dag kun je meespelen van zondag tot en met vrijdag. Wie zou het aandurven alleen op maandag en vrijdag te spelen, en het risico te lopen dat zijn zelfgekozen getallenreeks op woensdag valt? Toch vindt Marcel Zeelenberg de Postcode Loterij „een slag erger”. „Iedereen heeft een postcode. Er is niet aan te ontkomen als jouw postcode valt. Ik vind dat ethisch onverantwoord. De Postcode Loterij zadelt wekelijks mensen op met een hoop frustratie.”

In de Postcode Loterij kun je ook verliezen als je wél een lot hebt. Natuurlijk als het winnende nummer één cijfer of letter verschilt van het jouwe. Maar ook als je nét bent verhuisd en met je nieuwe postcode bent gaan spelen. Dit overkwam vorige maand een 30-jarige ex-bewoner van Amersfoort. „Het ging niet om een miljoen,” troost hij zichzelf, „maar wel om 26.000 euro.”

In de winnende straat in Venray woonden mensen die een paar maanden eerder de Postcode Loterij hadden opgezegd. Zeelenberg vindt dat de loterij zich wel om zulke gevallen zou mogen bekommeren. „Er staat een heel team psychologen klaar voor mensen die winnen, voor mensen die verliezen is er niets.” In zijn artikel uit 2004 noemt hij het voorbeeld van een Engelsman die in 1995 zelfmoord pleegde nadat hij géén 2 miljoen pond had gewonnen in de British National Lottery. Zijn vaste getallenreeks was gevallen, maar hij had zijn deelname niet op tijd verlengd.

De Postcode Loterij wil voorafgaand aan de rechtszaak geen reactie geven.