Waar Heifetz zijn eerste muziekles kreeg

Bijna vier procent van de holocaust werd in Odessa en omgeving voltrokken. Maar sinds de onafhankelijkheid van Oekraïne wordt de joodse cultuur weer energiek bevorderd.

Toen de Sovjet-Unie in 1990 uiteen begon te vallen, was er geen enkele actieve joodse gemeenschap meer te bekennen, zelfs niet in de havenstad Odessa, waar aan het begin van de twintigste eeuw 140.000 joden woonden – meer dan in Berlijn, Warschau of Parijs. Veel joden hadden daar relatieve bescherming gezocht tegen tsaristische pogroms. In 1945 waren er nog 650.

Juist in Odessa wordt de renaissance van de joodse cultuur energiek ter hand genomen. De eerste stap was de oprichting van een joods muzikaal theatergezelschap, Migdalor (‘De vuurtoren’ in het Hebreeuws).

Zangeres Kira Verchovskaja, in 1992 de initiatiefnemer en nog steeds de directeur van Migdal, ‘internationaal centrum van joodse gemeenschapsprogramma’s’, zetelt in een kantoor waar louter vrouwen werken. Ze rookt lange dunne sigaretten en op haar bureau staat een grote geopende doos met chocolaatjes. Haar slanke, elegante verschijning verraadt danservaring. Verchovskaja licht toe dat het relatief tolerante en pluriforme culturele klimaat van Odessa mogelijkheden biedt om onafhankelijk te opereren: ,,We moeten laveren tussen orthodoxie en liberalisme, tussen twee rabbijnen en verschillende opvattingen, maar wij propageren cultuur en zijn van niemand afhankelijk. Je mag hier binnenkomen met of zonder keppeltje, maar we proberen natuurlijk wel je met een keppeltje naar buiten te laten gaan.”

Het gebouw waar Migdal in is gevestigd, heeft een curieuze geschiedenis. Het was ooit een synagoge en daarna lange tijd het regionale afluistercentrum van de KGB. We worden er rondgeleid door Jenny Spektor, een secretaresse die goed Engels spreekt. Achter elke deur die ze opentrekt wacht een nieuwe verrassing. Beneden krijgen jonge kinderen balletles. Op de eerste verdieping doceert Galina Tolkotsjova schilderen en tekenen, veelal in de traditie van Chagall. Er is een grote bibliotheek, een muziekkamer waar vooral klezmer wordt opgenomen en gemixt, een muziekleslokaal en een ruimte waar tijdens ons bezoek huisvrouwen Hebreeuws leren. Naast het gebouw staat een koosjer restaurant en er zijn ook clubs voor gezinnen en jongeren. Een week geleden is er net een groep jongeren met de bus op excursie naar Auschwitz geweest.

Volgens Spektor bezoeken zo’n duizend families Migdal, en men hoopt dat het centrum een bijdrage levert aan het ontstaan van nieuwe joodse gezinnen. Er wordt ons op het hart gedrukt ook een bezoek te brengen aan het andere pand van Migdal, waar een museum is gevestigd, gewijd aan de joodse geschiedenis van de stad.

Museumdirecteur Michaïl Rasjkovetski wacht op ons op de binnenplaats. De nieuwe opstelling van het in 2002 geopende museum Migdal Shorashim is net twee dagen geleden geïnstalleerd en we zijn de eerste buitenlandse bezoekers. Steeds weer benadrukt hij bij de rondleiding dat het niet alleen om de geschiedenis gaat, maar ook om de toekomst van de joden van Odessa. Tegelijkertijd is het verleden niet eenvoudig te evenaren. Hier kregen Jascha Heifetz en David Oistrach hun eerste muzieklessen, hier werd Freud in het Russisch vertaald en vestigden zich al rond 1900 de eerste psychoanalytici. Sportclub Maccabi werd in 1917 in Odessa opgericht, om joden meer weerbaar te maken. Je trof er schrijvers in het Hebreeuws, Jiddisch en Russisch, zowel zionisten als chassidim, zowel seculiere als gelovige joden. Toen Odessa in 1922 bij de Sovjet-Unie ging horen, werd vooral de Jiddische cultuur bevorderd, omdat het de taal van het proletariaat was. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden in en rond Odessa ongeveer 220.000 joden vermoord, vooral in de directe omgeving en door de Roemeense bezetters. Het dodental bedraagt dus bijna vier procent van zes miljoen.

Korte tijd flirtte Stalin met het zionisme, omdat hij hoopte dat het socialistische Israël tot het Warschaupact zou kunnen toetreden, maar weinig later was juist het antisemitisme weer beleid.

We vragen Rasjkovetski van wie hij meer vreest in de toekomst, van de Russische of de Oekraïense nationalisten. Hij antwoordt dat joden actief zijn aan beide zijden van het politieke spectrum. De joodse burgemeester van Odessa is lid van de ‘oranje’ partij van president Joesjtsjenko. Maar wie zijn het meest antisemitisch? Rasjkovetski: ,,Het maakt niet veel uit, maar voor de Russen zijn ‘joden’ vaak een abstract begrip. De Oekraïeners kennen ons beter, daarom is hun antisemitisme misschien gevaarlijker.’’

Meer informatie via www.migdal.ru