Radicale moslims zijn een probleem. Gewone moslims niet

Lewis maakt een fundamentele fout. Beschouw mensen als individuen – dan heb je ook een goed antwoord op de crisis in Turkije.

Gideon Rachman

Columnist van de Financial Times

Wat is het antwoord op de opkomst van het fundamentalisme in de moslimwereld? Jarenlang dachten Europeanen en Amerikanen het tegengif te hebben gevonden: seculiere democratie.

In de islamitische wereld is Turkije altijd het lichtende voorbeeld geweest. Het land is niet alleen lid van de NAVO, het heeft ook aangetoond dat een land tegelijkertijd islamitisch, welvarend, seculier en democratisch kan zijn. Wat moeten we dan van de huidige gebeurtenissen in Turkije denken? Secularisten hebben in groten getale gedemonstreerd omdat ze het vooruitzicht van de indirecte verkiezing van een gematigd islamistische president angstaanjagend vinden. Het leger heeft erop gezinspeeld een coup te kunnen plegen om het seculiere karakter van de staat te beschermen. Secularisme en democratie lijken met elkaar in oorlog te zijn.

Daarmee houden de paradoxen niet op. Amerikaanse neoconservatieven hoopten dat de invasie van Irak zou leiden tot een nieuw bolwerk van pro-westerse democratie in de islamitische wereld. Maar terwijl de Verenigde Staten die doelstelling niet hebben kunnen waarmaken, zijn ze er wel in geslaagd zware schade toe te brengen aan de strategische betrekkingen met hun belangrijkste partner in de moslimwereld, Turkije. Het Turkse leger ziet de opkomst van de Koerdische macht in Noord-Irak als een bedreiging van de integriteit van de Turkse staat. In het kielzog van de inval in Irak zijn de VS nu zeer impopulair in Turkije.

De Europese Unie is verwikkeld in haar eigen interne tegenstellingen. De hoeksteen van haar pogingen om de seculiere democratie in de islamitische wereld te schragen, is haar aanbod om Turkije tot de EU te laten toetreden. Maar de klaarblijkelijke aarzeling van Europa om die belofte na te komen, heeft Turken van alle gezindten tegen haar in het harnas gejaagd. Veel Turkse secularisten – aanvankelijk enthousiaste supporters van het lidmaatschap van de EU – zijn nu bang dat de islamisten Brussel misbruiken als een Trojaans paard. Zij vrezen dat Brussel, door de macht van het Turkse leger om politieke interventies te plegen aan banden te leggen, de opkomst van de radicale islam zal bespoedigen. De secularisten zijn tevens bang dat de Europese wetgeving op het gebied van de mensenrechten uiteindelijk ook de ban op het dragen van islamitische hoofddoeken door Turkse vrouwen op universiteiten zal doen sneuvelen.

Amerikaanse neoconservatieven hebben de Europese aarzeling om Turkije tot de EU toe te laten bekritiseerd. Zij vragen zich af hoe Europa haar eigen kleine zorgen boven de overduidelijke noodzaak van een overwinning in de botsing der beschavingen kan stellen.

Maar ook dit betoog staat bol van de paradoxen. Sommige Amerikaanse neoconservatieven, die gepassioneerd hebben gepleit voor het Turkse lidmaatschap van de EU, maken zich nu openlijk zorgen dat het karakter van West-Europa zal veranderen onder invloed van de islamitische immigratie. Europa, zo piepen zij, wordt op die manier een soort ‘Eurabië.’ Toch zou één van de gevolgen van het Turkse lidmaatschap van de EU zijn dat de meer dan 70 miljoen Turken het recht krijgen om zich naar believen overal in Europa te vestigen. Als je de demografie van West-Europa radicaal zou willen veranderen, is het toelaten van Turkije tot de EU de beste manier om dat te bewerkstelligen.

Een van ’s werelds toonaangevende experts op het gebied van de Turkse geschiedenis is Bernard Lewis, een 90-jarige historicus van de Universiteit van Princeton. Maar Lewis is ook een troetelkind van de Amerikaanse neoconservatieven en wellicht de meest eminente bekeerling tot de these van ‘Eurabië’.

Vorige maand nam Lewis op het jaarlijkse diner van het American Enterprise Institute, de invloedrijke denktank uit Washington, een prijs in ontvangst. Vervolgens hield hij een lange, geleerde en wijdlopige toespraak over de geschiedenis van de ‘islamitische aanval op het christendom’. Na twee eerdere aanvalsgolven op Europa is een derde begonnen, zei hij, in de gedaante van terreur en migratie.

Dit is een buitengewoon gevaarlijk betoog. Lewis stelt Osama bin Laden gelijk aan islamitische immigranten. Zij maken allemaal deel uit van dezelfde aanval op Europa. Dit lijkt een beetje onbillijk als het gaat om veel van mijn buren in Londen. De plaatselijke postbode, kapper en kruidenier zijn allemaal moslims, evenals de schoolmeisjes die voetballen op het schoolplein van mijn kinderen – op ongerijmde wijze gekleed gaand in hoofddoekjes en korte broeken. Voorzover ik kan uitmaken is geen van deze mensen uit op de verwoesting van de westerse beschaving van binnenuit.

Het probleem met het betoog van Lewis is dat hij het voortdurend heeft over de moslims in Europa als ‘zij’ – een ongedifferentieerde massa – en dat hij geen onderscheid maakt tussen een groep mensen en een ideologie. Als je de ruim 15 miljoen moslims in Europa gaat zien als één vijandig blok, sluit je de deur voor wederzijds begrip en open je de deur voor racisme. Radicale moslims zijn een probleem. Gewone moslims zijn dat niet.

Dezelfde noodzaak om mensen als individuen te beschouwen – en om vast te houden aan de liberale waarden van de rechtsstaat – moeten het westerse antwoord op de crisis in Turkije bepalen. Secularisme en democratie kunnen nog steeds met elkaar worden verzoend. De Turkse secularisten hebben het grootste recht van de wereld om uiting te geven aan hun zorgen, vooropgesteld dat zij niet hun toevlucht nemen tot het perverteren van het recht of een militaire coup. Een devoot moslim moet president van Turkije kunnen worden, vooropgesteld dat hij de wettelijke en democratische rechten van zijn medeburgers respecteert. Daaronder vallen ook de rechten van vrouwen die niet van plan zijn ooit een hoofddoekje te gaan dragen.