Las Vegas in Siberië

Rusland wil de gokverslaving onder zijn burgers met wortel en tak uitroeien. De goksector beseft dat het dit keer wel eens menens zou kunnen zijn.

Een casino in de Russische hoofdstad Moskou. De Russische regering wil alle gokpaleizen verplaatsen naar vier zones in verafgelegen gebieden. „We weten hoe Poetin over ons denkt. Niet erg positief”, aldus Jevgeni Kovtoen, uitbater van casino Faraon. Foto Bloomberg Customers are seen inside one of Moscow's many casinos and gaming rooms, Tuesday, July 12, 2005. Photographer: Mikhail Pochuev/Bloomberg News. BLOOMBERG NEWS

Zijn kantoor kijkt uit op witte zuilen, farao’s en sfinxen van piepschuim, op een Audi die met een lint rond de motorkap op een plateau ronddraait, en op een gevel van knipperend neon. Jevgeni Kovtoen van casino Faraon vindt het een mooi gezegde, zegt hij: „Als je geschoren wordt, moet je stilzitten.”

Dat is zo ongeveer het strijdplan van deze goklobbyist in verkiezingsjaar. Een jaar waarin Russische politici steevast beloven het kwaad nu echt met wortel en tak uit te roeien: de maffia, corrupte politie, drugsdealers, drankverkopers. En gokbazen als Kovtoen uiteraard.

Afgelopen december joeg de Russische Doema hun de stuipen op het lijf met een nieuwe wet tegen gokken. Blijft die wet onveranderd, dan kan casino Faraon in de zomer van 2009 zijn neon doven en zijn sfinxen aan het circus verkopen. Want na een jaar van intensieve lobby en overleg waarbij tal van varianten over tafel gingen, koos de Doema de meest draconische optie: een Russisch Las Vegas.

Volgens het plan worden fruitkasten in twee jaar stapsgewijs uit het openbare leven verbannen. Nu verleiden knipperende jackpots de Russen overal: bij vliegvelden, stations- en metrohallen, jeugdhonken, bars, supermarkten. Vanaf 1 juli mogen ze alleen nog staan in grote gokhallen, twee jaar later verdwijnen ook die. Regio’s die dat wensen, mogen zich versneld tot gokvrije zone uitroepen; tien grote regio’s als Dagestan, Belogorod, Krasnojarsk en Tjoemen doen dat ook. Eind dit jaar is het aantal jackpots in Rusland al geslonken van 400.000 tot 150.000, verwacht Kovtoen.

Dan, per 1 juli 2009, verdwijnen alle casino’s en gokhallen. De Doema kiest voor een Amerikaans model: isoleer gokken in zones ver van de beschaafde wereld. De vier gokzones liggen in afgelegen gebieden in Primorski Krai (Verre Oosten), de Altai (Siberië), Kaliningrad (Oostzee) en Krasnodar (het zuiden).

Rusland volgt een trend. Georgië wilde eerder al een ‘Sin City’, maar voerde het niet uit. Buurland Oekraïne lijkt ook te kiezen voor vier Las Vegas-zones, buurland Kazachstan is al bezig zijn 132 casino’s en 2.000 gokhallen naar ‘Las Vegas op de steppe’ over te brengen: de stadjes Sjtsjoesjinsk bij hoofdstad Astana en Kaptsjagai bij de oude hoofdstad Almati. „Het lijkt wel een kettingreactie”, huivert Kovtoen.

In de vier Russische gokzones is goudkoorts losgebroken: grondprijzen gingen er meermalen over de kop, met name door lokale speculatie. Al is het nog lang niet zeker of het echt doorgaat. De krant Moskovski Novosti bezocht de toekomstige gokzone Solovna in de wildernis van de Altai, 300 kilometer van het dichtstbijzijnde vliegveld en slechts bereikbaar per tractor. De enige melkfabriek ging er failliet, de 1.500 inwoners zijn werkloos, drinken stevig en leven van hun tuintjes. Het dorp werd ooit gesticht door strenge ‘oud-gelovigen’ en heeft een afkeer van gokken. De burgemeester houdt de moed erin. „Als boeren zijn we mislukt, maar in de casinosector gaan we het maken!”

Kovtoen kan zich niet voorstellen dat investeerders miljarden in dit soort dorpen steken. „Las Vegas is een wonder in de woestijn, maar het lag er indertijd beter bij dan onze gokzones. We praten over desolate gebieden zonder vliegveld, hotels, recreatie, mensen of wegen.” Zelfs al groeien er neon-oases in deze wildernis, wie gaat daar dan heen? „Echt rijke Russen gokken in Macao, Las Vegas of Monte Carlo, de middenklasse kan het niet betalen.” Volgens Kovtoen kan een Russisch Las Vegas alleen functioneren zoals in Kazachstan: op een half uur rijden van bevolkingscentra als Moskou en Sint Petersburg.

En dan zijn er nog de andere gevolgen. Kovtoen schets een pikzwart beeld van een zwart gokcircuit dat de politie corrumpeert, het verlies van een half miljoen banen en honderden miljoenen euro’s belastingen. Nu al heeft de wet Rusland miljarden door de neus geboord, stelt hij: de 2 miljard dollar die het Zuid-Afrikaanse Sun International wilde steken in een Moskous casinocomplex met hotels, conferentiecentrum, golfbanen en wintersport. En miljarden aan investeringen van Russische gokimperia die een beursgang in Londen voorbereidden.

Is het dan echt voorbij? Het casino was de tempel van Ruslands koortsachtige jaren negentig. Net als de piramidefondsen symboliseerde het casino de misvattingen over kapitalisme: rijk worden zonder inspanning. Het was de habitat van Ruslands nieuwe elite van maffiosi, zakenlieden en topambtenaren, de plek waar ze tussen neon, glitter, wodka, Versace en striptease hun al te snel verdiende fortuinen verbrasten.

De hemel boven Moskou kleurde in vijftien jaar rood van de zestig neonpaleizen die op de Nieuwe Arbat en elders verrezen. En de markt leek nog niet verzadigd. Op tv-zenders wordt de Russen ’s nachts de grondslagen van poker en blackjack uitgelegd, en niet zo lang geleden opende megacasino Orljonok, of Adelaartje, waar je om vier uur ’s nachts kan bowlen tussen 480 jackpots, vele tientallen speeltafels, een Griekse eetboot, een binnenmeer met vissen en schildpadden, een hoge speelzaal vermomd als Italiaans dorpsplein onder een stralende zomerhemel, stripclub 911, sauna’s, massagesalons en een netwerk aan gangen vol Koreaanse winkeltjes, bars en restaurants.

President Poetin leek bij zijn aantreden in 2000 een geharnast tegenstander van het gokken. In zijn boek Eerste Persoon ruimde hij pagina’s uit om zijn rol in de casinowereld van Sint Petersburg nader uit te leggen: begin jaren negentig was hij daarmee als wethouder belast. Poetin was zich mogelijk bewust dat in die tijd over krantenredacties mappen met belastende informatie rondzwierven. Daarin werd beweerd dat zijn gewezen lijfwacht Roman Tsepov, in 2004 mysterieus vergiftigd, voor Poetin en zijn KGB-kameraden elke maand tienduizenden dollars smeergeld inzamelde bij Petersburgse casino’s.

Poetin verklaarde in 2000 al dat „de staat een monopolie moet hebben in de goksector”. Als wethouder had hij indertijd een gemeentebedrijf opgericht dat een belang van 51 procent in alle casino’s nam, om te ontdekken dat alle casino’s met verliezen draaiden. Van speltafels komt alleen cash, aldus Poetin, en dat hield de gokmaffia bekwaam uit de boeken. „De casino-eigenaars toonden ons louter verliesposten!” Was Poetin wethouder in Sint Petersburg gebleven „dan had ik de casino’s helemaal leeg geperst, ze gedwongen te werken voor het welzijn van de samenleving”.

Als president ondernam Poetin weinig tegen casino’s, integendeel. Zijn bewind werd in de eerste jaren gekenmerkt door wildgroei. Het verstrekken van vergunningen aan gokbedrijven besteedde de staat in 2002 uit aan het ministerie van Sport, vanuit de gedachte dat iets slechts dan maar iets gezonds moet financieren. Dat ministerie verstrekte zonder controle ruim 6.000 vergunningen: slechts vijf aanvragen werden geweigerd. Sinds 2005 zijn vergunningen ondergebracht bij de belastingdienst.

Vorig jaar kwam een mediacampagne tegen het gokgevaar op stoom. De pers stond bol van gokdrama’s: zelfmoorden, echtelijke moord, vaders die hun minderjarige dochters prostitueren om gokschulden af te lossen. Die campagne kreeg scherpe kantjes toen het werd vermengd met een anti-Georgische pogrom. Na een ruzie over spionnen met buurland Georgië moest casino Kristal aan het Proletariërsplein als eerste dicht. Ook waren er incidenten, zoals de slechte verliezer in Nizjni Novgorod die met zijn graafmachine door een casino walste of de menigte jongeren in het stadje Maikop die met voorhamers en knuppels alle fruitkasten in puin sloegen.

Rusland hoorde ook over een nieuwe ziekte: gokverslaving. Een serieus probleem, zegt dokter Aleksej Magalif, inmiddels zoiets als nationaal expert. Magalif beheert in een buitenwijk van Moskou de eerste privékliniek voor gokverslaafden. „We schatten dat 6 procent van de Russen gokverslaafd is, maar onderzoek ontbreekt nog.”

Volgens Magalif richt de pers zich op zielige grootmoedertjes die hun pensioentje in de eenarmige bandiet bij de kruidenier stoppen, maar zijn klanten zijn ondernemende, intelligente jongemannen. „Ze zoeken de kick, snel succes, emotie. Die jongens wanen zich in het casino echte jagers, maar in feite zijn ze groot wild.”

Russen missen een gokcultuur, denkt Magalif. In de Sovjet-Unie kaartte men uiteraard om geld, maar de verleidingen van het casino waren onbekend. „De westerse notie van gokken als entertainment, een limiet van 100 dollar nemen en dat zien als de prijs voor een avond spannend gokken: dat bestaat niet. Een Rus die geld verliest, gaat door tot hij dat terug heeft of blut is.”

Als koel voorstander van ‘rationele therapie’ gelooft dokter Magalif niet dat extreem gokken Russen in het bloed zit. Verwijzingen naar de woest gokkende aristocraten, officieren en studenten bij 19de eeuwse schrijvers als Poesjkin en Dostojevski maken geen indruk, de term ‘Russische roulette’ evenmin. „Hoewel enig extremisme ons niet vreemd is”, geeft hij toe. „We hebben al massieve problemen met drank- en drugsverslaving, dus lijkt het mij verstandig deze nieuwe verslaving met zeer strikte wetten in de kiem te smoren.” Magalif glimlacht om zijn eigen woorden. „Niet dat het gebeurt hoor. We hebben zoveel prachtige, nooit uitgevoerde wetten. De gokbazen kunnen miljarden op tafel leggen, daarvoor wijkt alles.”

Doemalid Aleksandr Lebedev, de aanjager van de huidige, strikte gokwet, ziet dat gevaar eveneens. Daarom wil hij de druk op de ketel houden. „Ik denkt dat 97 procent van de Russische kiezers keihard optreden tegen gokbazen eist. Soft zijn tegen gokken kan politici dit jaar de kop kosten. Dus proberen wij ze nu te dwingen tot onherroepelijke stappen tegen de goklobby.”

Wat betreft gokken is het alles of niets, denkt Lebedev. „West-Europeanen hebben een cultuur van zelfbeheersing. Kijk eens naar Nederland met zijn legale marihuana. Probeer zoiets in Rusland en het halve land ligt aan een waterpijp te zuigen.” In zijn land werken alleen ‘drastische wetten’, aldus Lebedev. En dan maar hopen dat iemand ze leest en uitvoert.

Gokbaas Kovtoen ziet juist meer in vertragingsacties. In december kiest Rusland een nieuwe Doema, in maart een nieuwe president. „We weten hoe Poetin over ons denkt”, zegt Kovtoen. „Niet erg positief.” Maar wellicht valt er wat te bereiken met discrete, gulle giften aan campagnekassen? En kunnen ze zich na de verkiezingen een weg uit het dal kopen?

De metropolen Sint Petersburg en Moskou zijn nog even veilig voor het gokken. Hoewel de Moskouse burgemeester Loezjkov vaak zijn diepe verontwaardiging over casino’s uitspreekt en hij onlangs voorstelde de ontlezing van de Moskouse jeugd tegen te gaan door verlaten casino’s in 2009 om te bouwen tot boekwinkels en bibliotheken, maakt de hoofdstad in de praktijk weinig haast. Wethouder Ordzjonikidze liet onlangs weten dat Moskou heel snel een gokvrije zone wil worden, maar dan wel 140 miljoen euro casinobelasting van het ministerie van Financiën terugvordert. Kovtoen: „Met andere woorden: er gebeurt nu nog niets.”

Om de Doema op ideeën te brengen, hebben de gokbazen een handzaam boekje gedrukt met gokbeleid in vijftien landen. Een systeem van staatscasino’s die bedrijfsmatig worden gerund, acht Kovtoen „niet zo geschikt in een land met corrupte ambtenaren”. Hij maakt er geen geheim van dat er al een discrete lobby op gang is. Voorlopige Inzet: het landelijke casinoverbod een jaar uitstellen en een aantal grote casino’s toestaan in de grote steden. Tien in Moskou en tien in Sint Petersburg bijvoorbeeld. Hoe dan ook, de vette jaren zijn ook in Rusland voorbij, voorspelt Kovtoen. Nu is het puur lijfsbehoud. „De goksector zal veel meer geld aan de staat kwijtraken. De politiek heeft ons laten zien wie de baas is.”