Bella elettronica

Papieren woordenboeken hadden geen ruimte voor de woordenschat van Vincenzo Lo Cascio. Nu staat hij op cd-rom met duizenden voorbeelden en doorklik-mogelijkheden. Charles Coster

Nederland, feb 2000 computer muis Foto: Hollandse Hoogte Hollandse Hoogte

Vincenzo Lo Cascio, emeritus hoogleraar Italiaanse Taalkunde aan de Universiteit van Amsterdam, heeft bij de vervaardiging van de cd-rom Italiaans-Nederlands / Nederlands-Italiaans met heilige overtuiging vastgehouden aan zijn theorie, dat een tweetalig woordenboek overvloedig behoort te strooien met voorbeeldzinnetjes en uitdrukkingen.

Lang niet altijd geven tweetalige lexica bij de hoofdvertaling van een trefwoord alle specifieke betekenissen van dat woord weer. Die betekenis komt echter vooral aan het licht in de context, als het woord figureert in combinatie met andere woorden. Woorden léven, ze zoeken elkaar op en vormen vaste combinaties. Een tweetalig lexicon zou zich dan ook, in de visie van Lo Cascio, niet moeten beperken tot een reeks lemma’s, maar tevens systematisch dienen te verduidelijken hoe de woorden zich in hun onderlinge combinatie gedragen en op welke wijze dat combinatoir gedrag per taal verschilt. Door de eigenheid van beide talen te accentueren met zoveel mogelijk uitdrukkingen en voorbeeldzinnetjes uit het dagelijkse spraakgebruik, zou een woordenboek behalve als gids bij het opzoeken ook als nuttig didactisch instrument dienst kunnen doen.

Lo Cascio bereed zijn wetenschappelijk onderbouwde stokpaardje ook al een jaar of vijf geleden, toen onder zijn leiding Van Dale’s woordenboeken Italiaans-Nederlands / Nederlands-Italiaans verschenen. In die twee papieren delen werd zijn droom slechts half bewaarheid, aangezien Van Dale niet verder wilde gaan dan twee middelgrote handwoordenboeken, waarin het door Lo Cascio overvloedig verzamelde materiaal slechts ten dele kon worden opgenomen. Die overgebleven woordenschat heeft hij nu, samen met de gecorrigeerde inhoud van de papieren versie, op de cd-rom een plaats gegeven. Waar de extra grote herenmaat van een papieren woordenboek elk gebruiksplezier vergalt, kan nu eenmaal in een elektronisch lexicon vrijwel onbeteugeld met de ruimte worden omgesprongen.

cursor

De cd-rom Italiaans-Nederlands / Nederlands-Italiaans, uitgegeven door de Stichting Italned, telt ongeveer 10.000 trefwoorden en zo’n 100.000 voorbeeldzinnetjes en uitdrukkingen méér dan de twee papieren delen van Van Dale, die zelf al rijkelijk met voorbeelden waren bedeeld. De gebruiker hoeft bij het opzoeken alleen de beoogde taal te kiezen - een kwestie van het plaatsen van de cursor op de Italiaanse of Nederlandse vlag - en het gewenste woord in een venster in te tikken. Eenvoudig voorbeeld: Tikt men ‘huis’ in, dan volgt onmiddellijk een lijst van dat woord met al zijn samenstellingen (van ‘huis’ tot ‘huiszwaluw’). Klikt men nu op trefwoord ‘huis’, dan volgen de verschillende vertalingen: ‘casa’, ‘ abitazione’, ‘dimora’, ‘famiglia’, ‘ditta’, ‘corte’, met de tientallen daarbij voorkomende uitdrukkingen en voorbeeldzinnetjes. Zoals de uitdrukking ‘dan zijn we zelfs nog verder van huis’: ‘è perfino peggio di prima’. Klikt de gebruiker op ‘perfino’, ‘peggio’ of ‘prima’, dan vindt hij dáárvan weer de vertaling (respectievelijk ‘zelfs’, ‘slechter’ en ‘eerder’) met honderden verhelderende voorbeeldzinnetjes, waarvan de woorden op hun beurt apart kunnen worden opgeroepen.

vervoeging

Maar er is meer. Zit de gebruiker tijdens de werkzaamheden met een probleem van grammaticale aard, dan hoeft hij maar op een knop te drukken en er opent zich een summier, overzichtelijk grammaticaal compendium (de Italiaanse grammatica in het Nederlands, de Nederlandse in het Italiaans - het woordenboek richt zich op de gebruikers uit beide taalgebieden). Twijfel aan de vervoeging van een werkwoord? Even intikken en daar is het, in de gekozen taal, regelmatig of onregelmatig, met al zijn vervoegingen. Blijft men in een Italiaanse tekst haken bij ‘cossero’? Tik het in, het blijkt de derde persoon meervoud van de passato remoto van ‘cuocere’ (koken) te zijn: zij kookten.

Dan is er de mogelijkheid tot geavanceerd zoeken. Klik, en één van de acht vensters wordt geopend. Zoals dat waarin men kan zoeken naar trefwoorden of uitdrukkingen in één van tientallen vakgebieden (van aardrijkskunde tot wiskunde). In het venster ‘register’ vindt de gebruiker antwoord op de vraag welke woorden tot de categorie formeel, informeel of vulgair behoren, in een ander venster kan hij een selectie opvragen van eufemistisch, figuurlijk, ironisch of pejoratief woordgebruik. De vensters kunnen naar hartenlust (‘a volontà’) worden gecombineerd. Waardoor het bijvoorbeeld mogelijk is een lijst op te roepen van alle mannelijke zelfstandige naamwoorden die pejoratief worden gebezigd (van ‘aardworm’ tot ‘zatladder’ en ‘zwartrok’), of een lijst van alle vrouwelijke zelfstandige naamwoorden die tot het culinaire woordgebruik behoren (‘aardappelpuree’, enzovoorts), of een overzicht van de werkwoorden die in combinatie met het woord ‘discussie’ aan de orde kunnen komen (‘aangaan’, ‘aanzwengelen’, enz.).

Zo navigeert de gebruiker, met behulp van de pijlen ‘vorige’ en ‘volgende’ (‘indietro’ en ‘avanti’ ), van het ene naar het andere woord en van de ene naar de andere taal, onderweg alles aan boord nemend wat van zijn gading (‘piacimento’, ‘gusto’) is.

Maar de klap op de vuurpijl is de mogelijkheid een eigen databank in de cd-rom te creëren. Aan het eind van elk lemma, onder het icoontje ‘Toevoegen aan mijn woordenboek’ (‘Aggiungi al dizionario personalizzato’), kan de gebruiker nieuwe voorbeelden, uitdrukkingen, eigenzinnige vertalingen, invallen, commentaar of andere informatie invullen en met een klik op ‘bewaren’ opslaan op de harde schijf van zijn computer. Dit persoonsgebonden deel van het woordenboek, dat tot vrijwel het oneindige kan worden uitgebreid - en gewist -, biedt ieder het zijne. Vertalers en andere veelgebruikers kunnen het vullen met professionele informatie, voor hen die zich het Italiaans of Nederlands (beter) eigen willen maken, kan het als oefenweide dienen. Dit persoonlijke deel blijft intact bij de aanschaf van een nieuwe computer of een nieuwe versie van de cd-rom, de gebruiker hoeft de bewaarde toevoegingen maar op te roepen om ze naar het juiste lemma over te hevelen.

Hoewel de tastbaarheid van papier zo zijn eigen charme behoudt, biedt de cd-rom Italiaans-Nederlands / Nederlands-Italiaans enkele duidelijke voordelen boven Van Dale’s twee papieren pendanten. De elektronische versie neemt aanzienlijk minder ruimte in beslag, bevat een uitgebreider woordbestand en een grotere schat aan voorbeeldzinnetjes en vaste uitdrukkingen, en verschaft veel meer zoekmogelijkheden. Het opzoeken gaat sneller dan het meest gezwinde geblader in een papieren editie (maar niet voor wie even een woord wil opzoeken, want dan komt de opstarttijd van de computer om de hoek kijken).

zwerftocht

Het is natuurlijk wel zaak in het systeem thuis te raken. Dat neemt weinig tijd, al na een uurtje navigeert zelfs de digitale analfabeet net zo behendig op de zee van mogelijkheden als een ervaren stuurman op de grote vaart. En als de gebruiker tijdens zijn zwerftocht een fout signaleert of een aanvullende suggestie voelt opkomen, gelieve hij die te melden op www.italned.com. Die mogelijkheid versterkt het in een geglobaliseerde wereld passende idee dat iedereen aan het woordenboek meewerkt. Het opgestuurde materiaal kan dan in een volgende editie worden geïncorporeerd. Want geen lexicon is ooit foutloos en door het onverbiddelijk voortschrijden van de taal is elk woordenboek, van papier of digitaal, bij wijze van spreken al verouderd op het moment van zijn verschijning.

Vincenzo Lo Cascio: Groot elektronisch woordenboek Italiaans-Nederlands / Nederlands-Italiaans. Uitgever Stichting Italned. Distributie voor Nederland en België: Amsterdam University Press, voor Italië: Utet Universitaria. Prijs: 99,50 euro. ISBN 978 90 5356 830 9