Stijlvol naar het schavot

Marie Antoinette werd verketterd om haar extravagante smaak. Maar haar uitdossingen waren onderdeel van een politieke strategie, waarmee ze ernstig misgreep.

Marie-Antoinette en presidentkandidate Ségolène Royal tijdens het debat met Sarkozy woensdag j.l. Foto AFP French Socialist Party (PS) presidential candidate Segolene Royal arrives to attend a two-hour televised debate with rightwing party UMP's presidential candidate Nicolas Sarkozy, on the SFP tv set in Boulogne-Billancourt, west of Paris, 02 May 2007. France has a tradition for tv duels between presidential candidates, the fifth face-to-face encounter of French presidential candidates in history is set to be the key showdown in the French presidential campaign, four days before the final round of the election. AFP PHOTO ERIC FEFERBERG AFP

Caroline Weber: Queen of Fashion. What Marie Antoinette Wore To The Revolution. Henry Holt, 413 blz. € 28,99

Antonia Fraser: Marie Antoinette. De biografie. Nieuw Amsterdam, 591 blz. € 29,95

Catriona Set: Marie Antoinette.Anthologie et dictionnaire. Robert Laffont, 878 blz. € 35,40

De presidentsverkiezingen in Frankrijk lijken een aflevering van de Amerikaanse serie Extreme makeover. Neem Ségolène Royal. Voor haar gooi naar het hoogste politieke ambt paste ze garderobe en uiterlijk drastisch aan. Het tuttige knotje maakte plaats voor een klassiek maar spannend vallend kapsel. Contactlenzen vervingen de bril. De oneffenheden van haar gebit werden weggepoetst. Nu straalt ze de kiezer toe vanaf de affiches met de leuze ‘La France présidente’. In plaats van pantalons kwamen design-combinaties. Felrode jasjes en vooral veel lichte kleuren en wit waarmee ze transparantie wil benadrukken. Maar voor het debat afgelopen woensdagavond met Sarkozy hulde ze zich in een zwart colbert. Een opmerkelijke gedaanteverwisseling want in haar twintigjarige politieke carrière toonde de presidentskandidate nooit interesse in publieke beeldvorming.

Het lichaam inzetten uit politiek-strategische overwegingen is niet alleen typisch voor de moderne strijd om het presidentschap; de hedendaagse variant van het Franse koningschap. Uiterlijk en mode speelden ook bij de beroemdste koningin van Frankrijk een grote rol. Voor Marie Antoinette (1755-1793) was stijl zelfs een kwestie van leven of dood. Als 14-jarige werd de geboren Oostenrijkse door haar moeder, keizerin Maria Theresia, uitgehuwelijkt aan de toekomstige koning, Lodewijk XVI. De dochter diende als object tot verzoening tussen de rivalen Frankrijk en Oostenrijk. In korte tijd werd de 15-jarige klaargestoomd voor haar missie. Haar tanden werden rechtgezet en haar kennis van het Frans verbeterd. Bovendien kreeg Marie Antoinette een stoomcursus hofetikette. Vergeleken met Schönbrunn was het hofleven op Versailles veel formeler en tot in details geritualiseerd.

Voor Caroline Weber, in Queen of Fashion. What Marie Antoinette Wore To The Revolution, staat vast dat Marie Antoinette mode gebruikte als wapen in haar gevecht om prestige en autoriteit. Het politieke belang van kleding blijkt al uit haar komst naar Frankrijk. Op een eilandje in de Rijn moest ze haar eigen kleren afstaan, om in Franse stijl te worden aangekleed; een scène die door Sofia Coppola indringend is gevisualiseerd in haar film Marie-Antoinette (2006). Weber laat overtuigend zien dat het bij Marie Antoinette niet ging om een persoonlijke obsessie met imago, zoals in het verleden is verondersteld, maar om politieke strategie. De enige opdracht die Marie Antoinette voor Frankrijk moest vervullen was het produceren van een troonopvolger. Zolang het daarvan niet kwam – en het duurde elf jaar voordat een dauphin werd geboren – werd ze niet serieus genomen. Bovendien bestond het gevaar van verstoting, want een koningin die niet baart is politiek onbruikbaar. Als tegenwicht gebruikte Marie Antoinette haar opmaak en kledingstijl, om te kunnen laten zien dat ze Frankrijk, het hof en volk waardig was.

Pouf

Met haar extravaganza zette Marie Antoinette aanvankelijk de toon. De jonge koningin kon er haar voorliefde voor verkleedpartijen in kwijt. Naast haar politieke strategie, creëerde ze zo ook een eigen, private, ruimte. De glamour queen toonde op deze wijze bovendien aan dat ze de koning wist te dienen. De vermenging van mode en politiek kwam onder meer tot uitdrukking in de pouf: torenhoog opgestoken haar waarin allerlei figuren, door het haar te vervlechten met draad en metaalgaas, werden uitgebeeld. Zo was de ‘pouf à l’inoculation’, een verwijzing naar de inenting van Lodewijk XVI tegen pokken. Tegen het advies van zijn eigen dokters in wist Marie Antoinette haar man tot inenting te bewegen. Haar triomf, tevens een overwinning voor de moderne geneeskunde, verwerkte ze in haar kapsel. Compleet met verwijzingen naar Aesculapius, de Griekse god van de geneeskunde. De poufs ontketenden een rage aan het hof en in adellijke kringen. Naast de pouf om gebeurtenissen uit te beelden (pouf à la circonstance) was er ook de pouf om gevoelens te uiten (pouf au sentiment).

Marie Antoinette begreep dus de kracht van mode, maar misrekende zich ook. Op den duur leidde haar praal tot afgunst onder de aristocratie. En toen het land in economisch zwaar weer terecht kwam, leidde haar spilzucht tot veel onbegrip bij de Parijzenaars. Haar zorgvuldig gecreëerde imago glipte haar uit handen. Schunnige boekwerkjes over lesbische verhoudingen met haar hofdames, pornografische liaisons met bedienden en seks met haar spaniël, werden bestsellers. Tijdens haar gevangenschap na het uitbreken van de revolutie in 1789, braken de revolutionairen haar imago vervolgens tot de grond toe af.

Kleding speelde daarbij wederom een belangrijke rol. Marie Antoinette kreeg geen toegang meer tot haar uitgebreide collecties. Haar politieke wapen bij uitstek, haar kledingstijl, werd haar zo uit handen genomen. Na de dood van Lodewijk XVI hulde ze zich in zwart; de gewaden diende ze zelf te verstellen. Het werd haar verboden een nieuwe garderobe aan te schaffen. Op 37-jarige leeftijd was haar haar wit geworden door de doorstane ontberingen. Op 16 oktober 1793 maakte ze de gang naar de guillotine. Haar gevoel voor symboliek en mode had ze behouden: ze hulde zich in een wit gewaad, de kleur van de koninklijke lelie en het symbool van puurheid.

Madonna

De spanningen tussen het private en publieke leven van Marie Antoinette zijn ook terug te vinden in de biografie van Antonia Fraser. Met haar weloverwogen benadering neemt Fraser afstand van zowel sympathiserende als vijandige analyses. De koningin is bij Fraser een persoonlijkheid met vele kanten. De legendarische frivoliteit was volgens Fraser vooral het gevolg van haar ongelukkige huwelijkssituatie. Maar ze toonde ook karakter. In de moeilijke jaren van 1789 tot 1793 toonde Marie Antoinette zich doortastender dan de koning.

Ruim 200 jaar na haar dood is Marie Antoinette een cultfiguur. De hausse aan publicaties leidde ook tot een bloemlezing-annex-woordenboek van de historica Catriona Seth. Naast een keuze uit brieven van Marie Antoinette aan haar moeder is ook het complete verslag van haar proces afgedrukt. Het woordenboek bevat informatie over personen uit haar omgeving en human interest ingangen over haar handen en ogen, haar lectuur en taalvaardigheid. Marie Antoinette is verbeeld in opera’s en populaire muziek. Voor de promotie van haar Reinvention Tour (2004) hulde popster Madonna zich in een 18de-eeuws corset en droeg ze oorringen die aan de koningin zouden hebben toebehoord. Sofia Coppola maakte furore met haar biopic over de jonge koningin; een gedurfde en geslaagde interpretatie in pastelkleuren en met muziek uit de jaren tachtig. Die rehabilitatie staat haaks op moeizame relatie die de Frankrijk nog altijd onderhoudt met machtige vrouwen. Misschien dat het Ségolène Royal met haar nieuwe imago wel lukt in te breken op de machocultuur van de Franse politiek.