Oorlogsherinneringen

Filmer Bob Entrop eert de één miljoen in de Tweede Wereldoorlog vermoorde zigeuners. Shahar Cohen treedt met zijn vader in de voetsporen van de Joodse Brigade.

Ze zouden naar een werkkamp gaan, was hun verteld. Sommigen wantrouwden het verhaal, anderen dachten dat ze snel weer terug zouden zijn. Of dat ze in Polen behalve werk ook een huis zouden krijgen. Sommigen bleven achter. „Moesla, zorg goed voor mijn jongen”, zei een man door het treinraam tegen zijn achterblijvende familie. „Dat was het laatste wat ik van mijn vader heb gezien”, herinnert die jongen zich nu. Het zijn stuk voor stuk aangrijpende verhalen van zigeuners over de Tweede Wereldoorlog. Ze vormen een belangrijke aanvulling op de getuigenissen van joodse overlevenden.

Filmer Bob Entrop won in de afgelopen jaren het vertrouwen van tal van leden van Nederlandse Sinti- en Roma-gemeenschappen. Dat leverde een drietal films op. De tweede, Een stukje blauw in de lucht, vertelt wat er gebeurde nadat de nazi’s begin 1944 de Nederlandse politie opdroegen alle zigeuners op te pakken.

Entrop heeft een tot nu toe weinig bekend aspect van de holocaust in beeld gebracht, weinig bekend doordat zigeuners hierover veelal plachten te zwijgen. Er rust een taboe op het openbaar maken van deze als schaamtevol beschouwde episode. Dankzij zijn goede contacten kreeg de filmmaker twaalf zigeuners zover zich over hun terughoudendheid heen te zetten. En hij vond ze bereid hun bezoek aan Auschwitz op film te laten vastleggen. In het kamp waar het ‘Zigeunertransport’ uiteindelijk heen leidde, worden de emoties sommigen te veel. Met zijn film vol pijnlijke en gruwelijke verhalen heeft Entrop een monument opgericht voor de bijna één miljoen Sinti en Roma die in de Tweede Wereldoorlog stierven.

Van een aanzienlijk luchtiger karakter is de film Souvenirs van de Israëlische filmmaker Shahar Cohen. Zijn 82-jarige vader Sleiman vocht in de Tweede Wereldoorlog in Italië met de Joodse Brigade mee tegen de Duitsers. De brigade was een onderdeel van het Britse leger en bestond uit vrijwilligers uit het Britse mandaatgebied Palestina. Vader was militair vol overtuiging, zoon Shahar daarentegen wist zich aan de dienstplicht te onttrekken. Ze besluiten in hun woonplaats Jeruzalem samen de tocht van de Brigade – van Italië via Duitsland naar Nederland – opnieuw te maken. In een oud autootje raken de gesloten vader en zijn toegewijde zoon nader tot elkaar. Bij een Italiaans monument ter herdenking van de gesneuvelde strijdmakkers barst Sleiman plotseling in snikken uit. Even later excuseert hij zich, waarop zijn zoon zegt: . „Dit was de eerste keer dat ik je zag huilen.”

Shahar wil echter meer dan het verhaal van de heldendaden van de Joodse Brigades. Op een reünie had hij de veteranen horen opscheppen over de ‘souvenirs’ die ze hadden achtergelaten in de landen waar ze doorheen trokken. Daarmee werden kinderen bedoeld, verwekt bij de meisjes die ze onderweg ontmoetten. Na enig aandringen bekent Sleiman zijn zoon ook enkele avonturen: met ene Jenny uit Eindhoven en een Annemarie Zwart uit Alkmaar. Zouden die zestig jaar na dato nog te vinden zijn, wil Shahar weten, en zou hij in Nederland nog een halfbroer of - zuster hebben?

Voor het eerst sinds de bevrijding is Sleiman terug in Nederland. Het spoor naar het ene meisje loopt dood, wat ondertussen toch intrigerende beelden van de oude soldaat oplevert. Hij aarzelt tussen nieuwsgierigheid en gêne; zonder zijn filmende zoon zou hij tenslotte nooit achter die jeugdzonden aan zijn gegaan. Uiteindelijk stuiten vader en zoon, dankzij een artikel in een lokale krant, op een vrouw met wie Sleiman een korte, intense verhouding had.

Net zoals ontmoetingen in Spoorloos soms ontroerend zijn, is dit weerzien dat ook. Maar hier wordt de ontroering niet tot de laatste druppel uitgewrongen; het weerzien is tamelijk terloops en terughoudend vastgelegd. Er komen foto’s op tafel, herinneringen worden uitgewisseld. Even later wordt het silhouet van de zwaaiende vrouw alweer steeds kleiner, gefilmd vanuit de achterruit van de auto. Missie geslaagd? Ja, want vader en zoon hebben elkaar nu pas goed leren kennen. Een mooie, persoonlijke kanttekening bij de grote geschiedenis.

Een stukje blauw in de lucht, vanmiddag, Ned.2, 17.11-18.43u; herhaling via www.uitzendinggemist.nl. Souvenirs, zondag, Ned. 2, 14.00-15.00u.