Feest bij de zigeuners

Voor het Poesjkin Festival maakten Huis Oostpool, Het Gelders Orkest en Introdans een wervelende voorstelling gebaseerd op Poesjkins ‘De Zigeuners’. ‘Bij het gooien met de borden moet een orgiastisch geschreeuw klinken.’

Zemfira (Jacqueline Janssen, links op de ton) en ‘de oude man’ (Paul Kooy, met hoed, op de ton)) tijdens ‘Paradijs Poesjkin’ foto Flip Franssen Nederland, Arnhem, 1-5-2007 Theater Oostpool speelt Pushkin. Foto Flip Franssen Franssen, Flip

‘Het gaat over verleiding, over seks”, zegt muziekregisseur Wim Selles tegen de vijf koperblazers van Het Gelders Orkest die als houten klazen naar hun bladmuziek kijken. De blazers zetten nu een Slavisch volksliedje in. Met zwaaiende armen dwingt Selles ze op te staan en zich los te maken van de noten op hun lessenaar. Het lukt, al tonen de musici zich maar even van hun uitbundigste kant. Op het toneel van het Arnhemse Huis Oostpool zweven een paar meter verderop Introdansers Femke Feddema en Jorge Pérez Martinez om elkaar heen in geile liefdesschijnbewegingen. Dan roept Selles tegen de musici: „Er mag best iets rommeligs in jullie spel zitten. En ook het tempo kan omhoog.”

Vier dagen voor de première van Paradijs Poesjkin, een muziektheatervoorstelling van toneelgroep Oostpool, Introdans en Het Gelders Orkest, blijkt hoe ingewikkeld het is om iets in te studeren met tegelijkertijd drie gezelschappen en een Moldavisch trio met klarinet, contrabas en accordeon. „Het is heel spannend”, zegt Selles opgewonden. „Juist omdat we eerst zo’n lang traject van voorbereidingen treffen en ideeën ontwikkelen moesten afleggen voordat we het toneel opkonden. Pas toen we eenmaal wisten hoe de interactie tussen de acteur, zangers en dansers moest zijn, ging alles makkelijker.”

Op muzikaal gebied moet er de komende dagen nog veel verbeteren, want een deel van de orkestleden is nog altijd niet ingespeeld. „Het moeilijke bij deze voorstelling is dat het blaaskwintet in deze bezetting pas voor de tweede keer meedoet”, zegt regisseur Leopold Witte tijdens de doorloop. „De musici kennen het stuk amper. Dat ligt niet aan hen, maar aan de manier waarop ze door Het Gelders Orkest zijn ingeroosterd. Gelukkig hebben we deze week geen danserswisselingen.”

Na twee repetities in januari wordt er sinds 2 april pas echt gerepeteerd. De dansers, de acteur, de zangers en het Moldavisch trio zijn helaas maar drie dagen per week bijeen te brengen. „We zijn nu in de vierde week, terwijl we wel acht weken repeteren als we een repertoirestuk opvoeren”, zegt Selles.

Zigeuners. Over hun wereld

gaat Paradijs Poesjkin, een van de vele voorstellingen in het Poesjkin Festival dat de komende weken in Arnhem, Nijmegen en Apeldoorn wordt gehouden. Het stuk is gebaseerd op Aleksandr Poesjkins novelle in verzen De Zigeuners. Poesjkin schreef het werk halverwege de jaren twintig van de negentiende eeuw in het Zuiden van Rusland, waar hij op last van tsaar Alexander I een paar jaar in ballingschap leefde. De reden voor zijn verbanning was dat hij een aantal ‘opruiende’ gedichten had geschreven, die niet in druk waren verschenen, maar in manuscriptvorm rondgingen, omdat ze wegens hun inhoud (het waren spottende epigrammen op de tsaar en zijn hoogwaardigheidsbekleders) nooit door de censuur zouden zijn gekomen.

Die ballingschap heeft Poesjkin misschien wel het leven gered, want enkele goede vrienden werden opgehangen nadat ze in december 1825 in opstand waren gekomen tegen de autocratie en een grondwet hadden geëist. Vijf van hen zijn wegens die revolutionaire daad geëxecuteerd. Andere ‘dekabristen’ eindigden hun leven in Siberische ballingschap. Het verhaal gaat, dat toen tsaar Nicolaas I in 1826 Poesjkins ballingschap ophief en de dichter onder vier ogen vroeg waar hij zou hebben gestaan als hij op de dag van de opstand in Petersburg was geweest, Poesjkin antwoordde: „Op het plein, majesteit, in de rijen van de muiters.”

Karel van het Reve schreef in zijn onnavolgbare Geschiedenis van de Russische literatuur over Poesjkins werk: „Het is toch al moeilijk iets over enig kunstwerk te zeggen behalve dat je het mooi, lelijk, aangrijpend, vervelend, vermakelijk vindt. Bij Poesjkin komt daar de moeilijkheid bij, dat zijn werk zo ‘gewoon’ is.” Poesjkin verschilt volgens Van het Reve hoogstens van zijn tijdgenoten doordat zijn werk beter is dan dat van hen. „Wat hem van zijn tijdgenoten onderscheidt is wat Mozart van zijn tijdgenoten onderscheidt”, concludeert hij.

Iets dergelijks vindt Selles ook: „In Poesjkins werk zit een basale laag, waardoor het mooi is om het telkens weer opnieuw te lezen. Ik kom uit de wereld van de muziek en ben geen taalmens, maar door het lezen van Poesjkin ben ik een gedicht uit mijn hoofd gaan leren, zo mooi vond ik het.” En hij reciteert: „Vingers, langgerekt en transparant...”

Paradijs Poesjkin is het verhaal van de jonge Rus Aleko (afwisselend vertolkt door danser Ross Martinson en bariton Marc Pantus), die na een duel – in het Rusland van toen een strafbaar feit – naar het platteland vlucht. Daar vindt hij onderdak bij zigeunerin Zemfira (vertolkt door danseres Femke Feddema en mezzosopraan Jacqueline Janssen). De gastvrije zigeunergemeenschap neemt hem op als een zoon. Aleko en Zemfira worden verliefd op elkaar. De ellende begint als Aleko zich niet kan aanpassen aan de vrije mentaliteit van de zigeuners. In hun midden blijft hij een vreemdeling en als gevolg van dat isolement wordt hij rusteloos en vooral jaloers. Het loopt uit op een bloedig drama.

Voor Selles was de keuze van De Zigeuners een logische: „Ik heb eerst de vertaalde poëtische werken van Poesjkin gelezen. Het zijn affe dingen met dwingende constructies. Het is niet spannend om daar theatraal iets mee te doen. Een personage als Aleko heeft dat wel: hij is weggestuurd en kan niet meer naar de stadse wetten leven, hij is een vreemdeling die aansluiting zoekt bij een gemeenschap. Ook gaf het verhaal van De Zigeuners me de ruimte om klassieke muziek naast volksmuziek te plaatsen. Zo ontdekte ik de lichtvoetige liederen van Glinka, die door hun eenvoud makkelijk aansluiten bij die volksmuziek.”

Je kunt Paradijs Poesjkin een geslaagde knip-en-plak-Poesjkin noemen, juist vanwege de afwisseling van het door acteur Paul Kooy magistraal vertelde verhaal en die door Jacqueline Janssen en Marc Pantus in overtuigend Russisch gezongen liederen – liederen van Tsjaikovski, Glinka, Moessorgski, Rimski-Korsakov en Rachmaninov. Selles: „We hebben de vrijheid genomen te snijden in de tekst. Daardoor is de muziek nu heel dwingend geworden in de voorstelling. Ik zoek altijd naar de ruimte tussen de verschillende disciplines. Pikt de verteller zijn verhaal nu wel of niet vanuit de muziek op? Die vraag wil ik beantwoorden. Ook mag van mij na afloop van de muziek het beeld even stilvallen. Als Paul Kooy, die de ‘oude man’ speelt, op een ton zit en de muziek stilvalt, ontstaat er ineens een intieme sfeer die het publiek de wereld van de zigeuners binnenleidt. Die verstilling moet er zijn. Pas dan besef je namelijk de emotionele betekenis van het lied dat zojuist gezongen is.”

Selles is voor Paradijs Poesjkin begonnen met de muziek om daar vervolgens een passend Poesjkin-verhaal bij te zoeken. „Ik heb eerst de muziek van Tsjaikovski bestudeerd die op Poesjkin is geïnspireerd: Jevgeni Onegin, Mazeppa, Schoppenvrouw. Onegin had ik graag willen doen, maar dan had ik vier à vijf acteurs nodig gehad en veel meer repetitietijd. Toen ben ik naar onbekendere muziek gaan zoeken en zo ontdekte ik de liederen van Rimski-Korsakov en Prokofjev. In de libretto’s keek ik altijd of er Poesjkin achter stond. Soms hoorde ik een lied en dacht: dit is een goeie, dit roept Poesjkins taal op. Zijn poëzie gaat tenslotte niet over een zesachtste maat, maar over een groot vermogen tot het uitdrukken van verlangens.”

Tijdens de repetitie

van het zigeunerfeest moedigt Selles iedereen op het podium opnieuw tot enthousiasme aan. „Als de drank wordt gebracht, is dat het moment om ‘Jaaah, drank!’ te laten zien. Leopold Witte richt zich tot de dansers: „Bij het gooien met de borden moet een orgiastisch geschreeuw klinken. Totdat de muziek stopt en je alleen maar ‘flatsj, flatsj’ hoort.” Selles: „Als de muziek stopt moet de energie van de beweging doorgaan, tot het laatste bord gevallen is.” Witte: „Waarom zijn die borden er niet als er op gerekend wordt!”

Het feest vindt plaats tegen de achtergrond van een eenvoudig decor van aan elkaar gelaste en van deuren voorziene golfplaten, waarop teksten van Poesjkin worden geprojecteerd. Bij de juiste belichting kun je er een bos in ontdekken. Als de borden even later eindelijk zijn bezorgd, begint het spektakel. Woest dansen en drinken de zigeuners op de zwoele maten van het orkest. Hun witte borden werpen ze juichend in een olievat.

Leopold Witte: „Je wilt ze allemaal volstoppen met informatie. Sommige musici weten niet eens wie Aleko is. Ook de dansers leg ik uit wat ze moeten doen – gelukkig heb ik zelf dansvoorstellingen gemaakt. Het is ontzettend leuk om iedereen uit zijn discipline te trekken. Die Russische liederen zijn prachtig, maar ze zijn twee keer zo mooi als ze in een verhaal vallen. En het is een genot om achttien mensen met zijn allen dat verhaal te zien vertellen. De teksten moeten muziek worden en dat kan op dit moment nog zoveel beter.”

Als na een uur de doorloop van de voorstelling achter de rug is, zegt Witte tegen de troupe: „Wat mij betreft is de voorstelling klaar, op één onderdeel na en daar gaat Wim iets over zeggen.” Wim Selles: „We moeten een extra repetitie met de blazers houden, omdat we ze synchroon moeten zien te krijgen met de energie van het stuk.” De musici hebben hun instrumenten dan al ingepakt. Voordat je het in de gaten hebt, is iedereen achter de golfplaten verdwenen. Alleen Poesjkins geest hangt nog in de zaal, want Paradijs Poesjkin is erin geslaagd het unieke geluid van Ruslands grootste dichter meer dan een uur lang tot leven te wekken. „Toch is geluk er uitgesloten./ Want jullie, kroost van de natuur,/ Betalen onder je verschoten/ Tentdoek je dromen net zo duur,/ En ook in jullie legersteden/ Blijft amper iemand buiten schot:/ Waar wordt bemind en wordt geleden/ Is niemand veilig voor het lot.” Zo is het, en niet anders.

‘Paradijs Poesjkin’, try-outs 3 en 4 mei, première 5 mei, daarna t/m 20 mei in Arnhem, Apeldoorn en Nijmegen. Inl.: (026) 4459625 of www.oostpool.nl. Inl. over het Poesjkin Festival: www.poesjkinfestival.nl