Erdogan vestigt zijn hoop op het volk Glimlach Gül nu ook verdwenen

In Turkije ligt een nieuwe krachtmeting in het verschiet over het seculiere karakter van de nationale staat. Er komen verkiezingen aan. En iedereen houdt zijn hart vast. Kan het land zijn verdeeldheid overbruggen?

Premier Erdogan klonk somber toen hij gisteravond vervroegde verkiezingen aankondigde in Turkije. „Het parlementaire proces is vastgelopen”, zei de premier. „We vragen de mening van het volk. Ons volk zal het beste besluit nemen”.

De somberheid van premier Erdogan is niet onbegrijpelijk. Het Turkse parlement is er immers niet in geslaagd om een nieuwe president te kiezen. Bij de eerste stemronde, vrijdag, bleef de seculiere oppositie weg omdat zij de enige kandidaat, Abdullah Gül, een prominent lid van de islamitische AK-partij van premier Erdogan, te fundamentalistisch vindt.

Nadat de eerste stemronde in het parlement (dat in Turkije de president kiest) had plaatsgevonden, spande de streng seculiere oppositiepartij CHP een procedure aan bij het Constitutionele Hof om de zitting van vrijdag ongeldig te laten verklaren. Dit omdat er niet voldoende parlementsleden aanwezig zouden zijn geweest. Gisteravond gaf het Hof de CHP daarin gelijk. Voor premier Erdogan bleef geen andere keuze over dan vervroegde verkiezingen aan te kondigen.

Maar zullen die verkiezingen de politieke crisis in Turkije oplossen? Als de afgelopen weken iets duidelijk is geworden, dan is het wel hoe volslagen verdeeld de Turkse natie is geworden.

Een voorbeeld van gisteravond geeft aan hoe alles in de politiek nu problematisch is geworden. Nu het Constitutionele Hof de eerste ronde van de presidentsverkiezingen heeft afgekeurd, zal het parlement er niet in slagen een opvolger te kiezen voor president Ahmet Necdet Sezer, wanneer diens ambtstermijn halverwege deze maand afloopt. Maar Turkije kan niet zonder staatshoofd, dus wie neemt dan de honneurs waar?

Nijvere rechtsgeleerden meldden gisteren dat volgens de Turkse wet de voorzitter van het parlement dat kan zijn. Maar de parlementsvoorzitter heet Bülent Arinç en is de leider van de streng gelovige factie binnen de AK-partij. Arinç wordt door seculier Turkije nog meer gehaat dan Erdogan en Gül. Een prominent lid van de oppositionele CHP meldde direct nukkig dat dit niet kan: Sezer (die even seculier is als de CHP) moet maar aanblijven tot er echt een opvolger is, suggereerde hij.

Het is de vraag of vervroegde verkiezingen, die wellicht op 24 juni plaatshebben, het parlementaire systeem weer op gang kunnen brengen. Ook het nieuwe parlement zal zijn opgedeeld in twee kampen die over zo ongeveer alles met elkaar van mening verschillen. Daar komt nog bij dat beide partijen (zowel de AK-partij als de CHP) bijzonder grote frustraties aan de gang van zaken in de afgelopen weken hebben overgehouden.

In de AK-partij zal de pijn het grootst zijn. De partij heeft een overgrote meerderheid in het parlement. Premier Erdogan is nog steeds de meest populaire politicus van Turkije en alle peilingen wijzen erop dat zijn partij het opnieuw goed gaat doen bij de verkiezingen.

Desondanks slaagde de partij er niet in ‘haar’ kandidaat tot president benoemd te krijgen omdat ‘seculier’ Turkije dwars ging liggen.

Toegegeven: seculier Turkije is machtig. Zondag bracht het 700.000 mensen (veelal goed opgeleide Turken, afkomstig uit de grote steden) op de been om in Istanbul te protesteren tegen de kandidatuur van Gül. Seculier Turkije heeft ook grote macht door zijn positie in het staatsapparaat. Rechters en hoge bureaucraten staan aan de seculiere kant van de politieke kloof. En dat geldt eens temeer voor het leger dat in de recente geschiedenis niet terugdeinsde voor staatsgrepen. Het leger waarschuwde vrijdagnacht nog bezorgd te zijn over islamisering van Turkije.

Maar dat seculiere Turkije, zo vinden velen binnen de AK, is wel een minderheid – het volk steunt Erdogan. De premier stond daarom gisteren uitgebreid stil bij plannen om de manier te veranderen waarop de president in Turkije gekozen wordt. „Het volk moet de president kiezen”, zei hij meerdere malen.

Vervolg TURKIJE: pagina 5

TURKIJE

Glimlach Gül nu ook verdwenen

Vervolg van pagina 1

De boodschap van premier Erdogan was duidelijk: het wordt tijd de macht van de seculiere elite aan banden te leggen.

Wat het extra bitter maakt voor de AK-partij is dat zij er de afgelopen jaren niet in is geslaagd seculiere Turken ervan te overtuigen dat zij de Republiek met zijn seculiere staatsbestel een warm hart toedragen. Toegegeven: Erdogan en Gül begonnen hun politieke loopbaan in de moslimfundamentalistische Welvaartspartij van Necmettin Erbakan, de nestor van het moslimfundamentalisme in Turkije. Maar Erdogan en Gül onderstreepten de afgelopen jaren dat zij veranderd zijn en nu gewoon ‘conservatief’ zijn, niet moslimfundamentalistisch.

Zeker Gül kan daarbij argumenten aanvoeren. Hij nam het voortouw in de beweging die streeft naar modernisering van de gelovige politieke familie in Turkije. Zijn droom is het ook om Turkije binnen de Europese Unie te brengen – en als Turkije EU-lid is, is er geen kans meer op invoering van de shari’a ( de islamitische wet).

Zowel Gül als Erdogan kan aanvoeren dat zij niets hebben doorgedrukt dat het seculiere karakter van Turkije heeft veranderd. Zo zijn de regels met betrekking tot de hoofddoek even streng als vroeger. Het mocht, zullen Erdogan en de zijnen bitter constateren, niet baten: seculiere Turken wantrouwen hen meer dan ooit tevoren.

Maar ook de seculieren zijn niet ongeschonden uit de strijd gekomen. Jarenlang waren zij er aan gewend de facto de macht uit te oefenen. Maar de afgelopen weken dreigde er een nieuwe situatie te ontstaan, waarin zowel de president als de premier strenggelovig zou zijn. Mede daarom voelden seculiere Turken zich steeds meer gemarginaliseerd. Tijdens de grote demonstratie van zondag tegen Abdullah Gül waren veel deelnemers diep geroerd dat seculier Turkije eindelijk weer eens had laten zien dat het er nog steeds was.

Na gisteravond is het seculiere kamp natuurlijk blij dat het Hof hun gelijk gaf. Maar de strenggelovige krant Yeni Safak, volgens seculiere Turken de stem van de regering, schreef vanmorgen vrolijk dat de CHP in een diepe crisis verkeert. Bij de verkiezing gaat de partij een electoraal drama tegemoet, voorspelt Yeni Safak.

En zo lijken verkiezingen nauwelijks een medicijn tegen de politieke verdeeldheid die Turkije in haar greep heeft gekregen. Hoe diep de pijn is, bleek even toen Abdullah Gül gisteravond stilstond bij de campagne die de strengseculiere krant Cumhuriyet tegen hem voert. De krant reproduceerde , onder andere in spotjes op televisie, een uitspraak van Gül die er op neerkomt dat het seculiere systeem in Turkije op zijn einde loopt. ‘Bent U zich bewust van het gevaar?’, werd daar aan toegevoegd.

In een vraaggesprek op televisie zei Gül nogmaals dat hij dit nooit heeft gezegd en dat de Britse krant The Guardian, waar de omstreden uitspraak enige jaren geleden instond, hem verkeerd had geciteerd. Maar opvallender dan zijn woorden was de gezichtsuitdrukking van Gül. De ogen van de normaal zachtaardige en eeuwig glimlachende Gül spoten vuur.

Iedereen die dat zag, kon maar een conclusie trekken: de politieke atmosfeer in Turkije is verhard, het land is verdeeld. Het is zeer de vraag of nieuwe verkiezingen dit gepolariseerde land weer op gang kunnen brengen.