Draaien alle schelpen rechts?

Levensvragen zijn tijdrovend; nrc.next richt zich op alledaagse mysteries.

Vandaag de vraag: waarom zijn schelpen rechtsdraaiend?

Raap deze zomer aan het Noordzeestrand op de vloedlijn eens een tepelhoorn op. Het zijn bruine of zwartblauwe schelpjes, bolrond en gedraaid. Je zou er zo een ketting van rijgen – de Britten noemen ze niet voor niets necklace shells.

Zitten de tepelhoorns eenmaal aan een koord, dan valt het op dat al die schelpjes dezelfde kant op draaien: de rechterkant. Zoals een wenteltrap, waarbij je de leuning rechts vast hebt bij het bestijgen.

Niet alleen de tepelhoorn, vrijwel alle gedraaide schelpen zijn rechtsdraaiend. De wulk, die grote hoorn die de kroon is op elke kinderschelpenverzameling, heeft het ook. Alleen zijn gedraaide schelpen op het strand geen schelpen. Het zijn zeeslakken. Schelpdieren (kokkels, mossels, mesheften) hebben twee kleppen en daar is niets gedraaids aan.

Slakken zijn rechtsdraaiend, dat is het punt. „Bijna allemaal”, zegt hoogleraar Edi Gittenberger van de Universiteit Leiden. Hij doet al veertig jaar onderzoek naar de draairichting van slakkenhuisjes. „Er zijn wel soorten die linksdraaiend zijn.” Met name de Clausiliidae, langwerpige hoorntjes die in Midden-Europa en Griekenland veel voorkomen.

Maar binnen een slakkensoort is het bijna altijd het een of het ander: allemaal links, of allemaal rechts. Als er een afwijkende wordt geboren, heeft die namelijk nauwelijks kans om zich voort te planten. Slakken paren door hun penissen in een opening aan de rechterkant van elkaars ‘nek’ te steken. Bij een linksdraaiende slak zit de schelp in de weg. Paren wordt lastig, of zelfs onmogelijk.

Al in 1912 schreef de Duitse dierkundige Johannes Meisenheimer over twee parende wijngaardslakken, de een linksdraaiend en de ander rechtsdraaiend: „... dagen en weken achtereen vermoeiden ze elkaar met hun balts, zonder uiteindelijk te copuleren”. Linksdraaiende slakken planten zich meestal niet voort, of ze moeten een lotgenoot ontmoeten. „Heel onwaarschijnlijk”, volgens Gittenberger. Maar waarschijnlijk zijn sommige linksdraaiende slakkensoorten zo ontstaan.

Maar waarom komt réchtsdraaiend nou het meest voor? „Daar heeft niemand een fatsoenlijke verklaring voor”, zegt Gittenberger. Linksdraaiende slakkensoorten kunnen in ieder geval moeilijk paren. Bovendien: waarom de meeste mensen rechtshandig zijn, weten we ook niet zeker. „Ik zeg wel eens, niet geheel serieus, dat slakken rechtsdraaiend zijn omdat de schepper van dit heelal linkshandig is. Kinderen tekenen het huisje meestal verkeerd om. Ik denk omdat die vaak rechtshandig zijn.”