De chipszak, de lijn en de zelfbeheersing

Een mens kan wel veel wilskracht hebben, maar wie te strak vasthoudt aan een dieet, delft toch het onderspit. Zo blijkt uit onderzoek naar de effectiviteit van ideeën over zelfbeheersing.

R. Coelho do Vale Foto Luciana Caputo promovenda Rita Coelho do Vale Wetenschap van 1 mei Foto Luciana Caputo Caputo, Luciana

Lijnen vereist niet alleen veel wilskracht, het vereist ook dat je die wilskracht op de goede manier gebruikt. En dat doen mensen vaak verkeerd. Ze weten niet dat grote zakken chips beter voor de lijn zijn dan kleine. Of dat mensen die willen afvallen, zich niet altijd aan hun dieet moeten houden. Ja, echt waar. Dit zijn conclusies uit van de Portugese econome Rita Coelho do Vale. Ze promoveerde er afgelopen vrijdag op aan de Universiteit van Tilburg.

Het is natuurlijk niet beter voor de lijn om grote zakken chips helemaal leeg te eten dan kleine – het is beter voor de lijn om grote zakken te kópen. Mensen weten dat niet, zegt Coelho do Vale. „Ze denken dat het beter is om kleine zakjes te kopen, dat ze zich dan beter kunnen beheersen.”

In een van haar onderzoeken liet ze mensen een zak chips van 200 gram zien, en een even dure zak chips met vier kleine zakjes van 50 gram. Ze vroeg hen om redenen op te schrijven om beide verpakkingen te kopen. „Mensen noemden allerlei redenen, bijvoorbeeld dat grote zakken gemakkelijker te delen waren met vrienden of dat kleine zakjes gemakkelijker waren om mee te nemen. Maar wij waren alleen geïnteresseerd in redenen die te maken hadden met lijnen, met proberen niet te veel te eten en niet aan te komen. Het bleek dat mensen dat soort redenen – ‘dan heb ik beter in de hand hoeveel ik eet’ – vrijwel alleen bij kleine zakjes gaven, en maar heel zelden bij grote.”

Mensen denken dus dat ze zich beter kunnen beheersen als ze kleine zakjes chips in huis halen, maar in vervolgonderzoek toonde Coelho do Vale aan dat dat niet klopt. „Daarbij zeiden we tegen mensen dat ze reclamespotjes moesten beoordelen en dat ze daar chips bij kregen omdat dat bij tv kijken hoort. Het bleek dat mensen die kleine zakjes hadden gekregen, die vaker openmaakten en ook meer chips aten dan degenen die grote zakken hadden gekregen.” Dit gold vooral voor mensen die vóór het tv kijken op de weegschaal hadden gestaan en vragenlijsten over afvallen en tevredenheid met hun lichaam hadden moeten invullen. Bij hen was de kans twee keer zo groot dat ze een kleine zak openden dan een grote (59 en 28 procent), en ze aten bijna twee keer zoveel chips als ze een klein zakje hadden gekregen dan uit een grote zak (47 en 24 gram).

Grote zakken chips activeren gedachten aan zelfbeheersing, zegt Coelho do Vale, en daardoor beheersen mensen zich beter. Ze denkt dat het om die reden ook beter zou zijn als fastfoodketens als McDonalds geen ‘healthy choice options’ op het menu zetten. Zonder salades is McDonalds te vergelijken met een grote zak chips: je wéét dat die slecht voor de lijn is. „Maar als ze ook iets ‘gezonds’ verkopen, ga je er gemakkelijker heen, en dan zie je alle andere ‘options’ en neem je misschien na die sla ook nog een ijsje met van die calorierijke toppings. Door gezonde dingen op de kaart te zetten, vliegen fastfood-restaurants onder de radar van je zelfcontrole.”

In een andere reeks studies toonde Coelho do Vale aan dat mensen zichzelf beter in de hand kunnen houden als ze af en toe pauzes nemen waarin ze zich niet hoeven te beheersen. Ze gaf mensen bijvoorbeeld de opdracht niet aan witte beren te denken (een veelgebruikte methode in de psychologie, omdat het eerste onderzoek naar gedachtencontrole over witte beren ging). Het bleek dat mensen die wisten dat ze daar een pauze in konden nemen, het vervolgens langer volhielden om een handgrip ingeknepen te houden – een maat voor wilskracht. Volgens Coelho do Vale werken zulke geplande pauzes ook bij diëten. Toen ze zelf aan de lijn deed, zegt ze, mocht ze op zaterdag eten wat ze wilde – te vergelijken met de ‘schijt-aan-Sonja-dagen’ die mensen wel houden als ze ‘Sonjabakkeren’. Het lijkt te werken: „Ja, ik ben flink afgevallen.”

Coelho do Vale is een van de eersten die onderzocht heeft of de ideeën die mensen hebben over hoe ze zichzelf moeten beheersen, effectief zijn. Ze heeft dus al een paar gevallen gevonden waarin dat niet zo is, en ze is er meer op het spoor. „Mensen blijken bijvoorbeeld te denken dat impulsiviteit gelukkig maakt, en dat is misschien ook een reden dat ze hun dieet niet volhouden. En veel mensen denken dat het helpt om samen aan de lijn te doen. Dat wil ik graag onderzoeken, want dat hoeft helemaal niet zo te zijn. Je maakt jezelf afhankelijk van de wilskracht van de ander, en als die ander zondigt, ben je gemotiveerd om dat ook te doen.” En dat maakt de kans op zondigen dus meteen twee keer zo groot.