‘Universele geleerde’

Carl Friedrich von Weizsäcker werkte mee aan het atoomprogramma van de nazi’s. Na de oorlog werd hij vredesactivist. Zaterdag overleed hij, 94 jaar oud.

Von Weizsäcker in 1989. Foto AP ** FILE **Carl Friedrich von Weizsaecker in Hamburg, Germany in this Nov. 24, 1989 file picture. Carl Friedrich von Weizsaecker, a physicist who helped research atomic weapons for the Nazis during World War II, but later dedicated his life to pacifism and philosophy has died, his family said. He was 94. (AP Photo/Claus Eckert) Associated Press

Als jochie van twaalf ging Carl Friedrich von Weizsäcker met zijn ouders naar Zwitserland. Toen op 1 augustus 1924 de Zwitserse nationale feestdag werd gevierd, compleet met vuurwerk en polonaise, maakte Carl Friedrich zich uit de voeten en tuurde eenzaam naar de sterren. Later schreef hij over die nacht: „In de onuitsprekelijke heerlijkheid van de sterrenhemel was op een of andere manier God aanwezig. Tegelijk wist ik dat sterren gaskogels zijn die uit atomen bestaan en luisteren naar de wetten van de natuurkunde. De spanning tussen die twee waarheden kan niet onoplosbaar zijn.”

Carl Friedrich von Weizsäcker – zaterdag op 94-jarige leeftijd overleden – besteedde zijn hele leven aan die ogenschijnlijk onverzoenlijke waarheden. De oudere broer van voormalig bondspresident Richard von Weizsäcker begon zijn carrière als natuurkundige, maar was van meet af aan ook filosoof. Zijn expertise op beide terreinen, aangevuld met gedetailleerde kennis van menige godsdienst, leverden hem een eervolle omschrijving op: de laatste universele geleerde uit het Duitse taalgebied.

Leven en werk van Von Weizsäcker weerspiegelen ook de moeizame Duitse geschiedenis van de vorige eeuw. Hij werkte in de jaren dertig en veertig mee aan het Duitse atoomprogramma. Na de Tweede Wereldoorlog ontpopte hij zich als onvermoeibaar vredesactivist. Hij protesteerde tegen de herbewapening van Duitsland ten tijde van kanselier Adenauer. Hij protesteerde tegen de plaatsing van kruisraketten op Duits grondgebied ten tijde van kanselier Schmidt. Midden jaren tachtig brak hij een lans voor zonne-energie, alternatief voor kerncentrales.

Carl Friedrich werd in 1912 in Kiel geboren. Vanaf 1929 studeerde hij natuurkunde, wiskunde en sterrenkunde in Berlijn, Göttingen en Leipzig. Hij was een leerling en persoonlijke vriend van Nobelprijswinnaar Werner Heisenberg. Zijn doorbraak als atoomgeleerde kwam in 1937 toen hij de energiehuishouding van atoomkernen in een wet wist te vangen, de Weizsäcker-formule.

Toen in 1939 in Berlijn kernsplitsing werd ontdekt zag Von Weizsäcker meteen in dat dit de weg baande voor een wapen met onvoorstelbare kracht. Desondanks werkte hij drie jaar mee aan het onderzoek – wat hij later als grote fout zou omschrijven. Dat nazi-Duitsland niet in staat was een atoombom te bouwen noemde hij „goddelijke genade.” Over politieke verantwoordelijkheid van wetenschappers zei hij: „Men kan in onze eeuw niet de natuurkunde bedrijven en dan zeggen: de gevolgen gaan me niets aan.”