Turk is nu of seculier of religieus

Honderdduizenden Turken demonstreerden gisteren tegen een gelovige president.

Nu het EU-lidmaatschap niet meer lonkt, komen oude breuklijnen boven.

Zomaar wat scenes uit de grote demonstratie die gisteren in Istanbul plaatshad. „Wij moeten Abdullah Gül niet als president”, zegt een vrouw. „Turkije is een seculiere republiek, Gül moet maar oprotten naar Iran.” Een andere vrouw, die zo te zien tegen de zeventig loopt: „Atatürk (de vader van de Turkse Republiek) zou treurig zijn als hij wist dat we het gevaar lopen een gelovige president te krijgen.” Maar, voegt ze er ontroerd aan toe: „Hij zou blij zijn als hij zag hoeveel mensen gekomen zijn om zijn Republiek te verdedigen.”

Nog nooit was seculier Turkije zo massaal op straat als gisteren in Istanbul: volgens de organisatoren met een miljoen mensen. Daarmee ging de politieke crisis een nieuwe fase in.

Alles draait om de vraag wie de nieuwe president van het land gaat worden. Al sinds een jaar verschoten seculiere Turken van kleur bij het idee dat premier Tayyip Erdogan president zou worden. Erdogan begon zijn politieke carrière als moslim-fundamentalist en zat zelfs enige tijd in de gevangenis, omdat hij een gedicht voorlas dat – in de ogen van de rechters – opriep om van Turkije een islamitische staat te maken. Ook het leger, van oudsher de waakhond van de seculiere orde in Turkije, liet klip en klaar weten een president te willen die de seculiere staat in zijn hart draagt en er niet simpelweg lippendienst aan bewijst. Dinsdag liet Erdogan weten van een kandidatuur af te zien. Hij had, zo zei hij, als premier nog te veel werk te doen. Maar weinig Turken twijfelden eraan dat de ferme woorden van het leger en een eerdere grote demonstratie in Ankara een rol speelden bij zijn besluit.

Dinsdag meldde Erdogan dat de kandidaat van zijn AK-partij voor het presidentschap Abdullah Gül is. In Turkije kiest het parlement de president en omdat de AK-partij daar een grote meerderheid heeft, leek Gül na de aankondiging van Erdogan vrijwel zeker dat hij gekozen zou worden.

Maar dat dreigt nu anders te lopen. Gül is een veel moderner en gematigder man dan Erdogan. Als minister van Buitenlandse Zaken heeft hij veel met de Europese Unie te maken en bij Europese politici is hij zeer geliefd. Maar die liefde wordt, zo bleek na dinsdag, bepaald niet gedeeld door seculier Turkije. Güls vrouw draagt een hoofddoek, net als die van Erdogan, zeggen seculiere Turken, en, wat hij nu ook zegt, hij komt net als Erdogan uit de moslim-fundamentalistische politieke familie. Daar komt nog bij dat als Gül, een goede vriend van Erdogan, president is, zowel de premier als de president diep-gelovig zijn. Daarmee staan, zo vinden seculiere Turken, de poorten open voor een islamisering van Turkije. „Kijk maar eens wie hij zou gaan benoemen op belangrijke posten”, zei een demonstrant gisteren. „De een zal nog geloviger zijn dan de ander.”

Vrijdag had de eerste stemronde plaats in het Turkse parlement. Gül had daar 367 stemmen moeten krijgen, maar kreeg er 257. Normaal gesproken zou hij bij een volgende stemronde (op 9 mei) gekozen moeten worden, omdat hij dan volgens de regels minder stemmen nodig heeft. Maar de streng-seculiere CHP-partij boycotte de stemming van vrijdag. Volgens de CHP is de stemming ongeldig, omdat er niet voldoende parlementsleden aanwezig waren. De oppositiepartij heeft inmiddels aan het Constitutionele Hof gevraagd om de stemming ongeldig te verklaren.

Alsof de crisis daarmee al niet groot genoeg was, gaf het leger vrijdagnacht een ongekend felle verklaring uit. De strijdmacht, die een aantal staatsgrepen pleegde in het moderne Turkije, liet weten pal te staan voor het seculiere karakter van Turkije en dat desnoods te zullen verdedigen. Pikant genoeg reageerde de Turkse regering ongehoord fel. Het leger was verantwoording schuldig aan de premier, klonk het, en niet andersom. Harde woorden, die de kloof tussen de strijdmacht en Erdogan alleen nog maar groter hebben gemaakt.

En zo heeft de politieke temperatuur in Turkije een kookpunt bereikt. Alle ogen zijn nu gericht op het Constitutionele Hof, dat waarschijnlijk vóór woensdag met zijn uitspraak komt. Als het de CHP gelijk geeft, moet Erdogan verkiezingen uitschrijven. Doet het dat niet, dan kan Gül president worden.

Wat de uitkomst ook is, Turkije is verdeelder dan ooit. Het lijkt wel of er inmiddels twee vertogen zijn. Seculiere Turken zien Erdogan en Gül als wolven in schaapskleren die, wat zij ook zeggen, van Turkije een theocratie willen maken. Aanhangers van de AK-partij zeggen dat de verkiezingen democratisch verlopen en dat Gül volgens de regels van de Grondwet president moet worden. Seculiere Turken, zeggen zij, hebben altijd als een elite de Republiek bestuurd en kunnen het niet verkroppen dat zij nu macht moeten afstaan aan het ‘volk’ (dwz. Erdogan en de zijnen). Ooit geloofden alle Turken, gelovig of niet, dat Turkije een beter land zou worden als het lid werd van de Europese Unie. Nu weinigen in Turkije meer in dat lidmaatschap geloven, komen de oude breuklijnen weer naar boven. Als Turk ben je sinds kort seculier of je bent gelovig – er zijn simpelweg twee Turkijes.

Bekijk alle oud-presidenten van Turkije op www.cankaya.gov.tr