Plotseling blijken er twee Turkijes te zijn De regering wijst het leger zijn plaats

Strenggelovig Turkije en seculier Turkije gaan de confrontatie aan. Het gaat om een nieuwe president. Maar de echte inzet is het seculiere karakter van de staat. Het leger staat klaar.

Honderdduizenden, volgens de organisatoren zelfs een miljoen Turken demonstreerden gisteren in Istanbul voor behoud van het seculiere karakter van de staat. Foto AP ** CORRECTS PHOTOGRAPHER'S BYLINE ** Pro-secular demonstrators wave Turkish flags during a rally in Istanbul, Turkey, Sunday, April 29, 2007. Hundreds of thousands of pro-secular Turks flooded central Istanbul to demand the resignation of the government, which they fear is leading Turkey toward Islamic rule. The demonstrators took to the streets following a sharp rise in tension between Prime Minister Recep Tayyip Erdogan's government and the country's powerful pro-secular military, which accuses the government of tolerating or encouraging the activities of radical Islamic circles. (AP Photo/Murad Sezer) Associated Press

Istanbul, 30 APRIL. - Zomaar wat scènes uit de grote demonstratie die gisteren in de Turkse stad Istanbul plaatshad. „Wij moeten Abdullah Gül niet als president”, zegt een vrouw. „Turkije is een seculiere republiek, Gül moet maar oprotten naar Iran.”

Een andere vrouw, die zo tegen de zeventig loopt, is het met haar eens. „Atatürk [de vader van de Turkse Republiek] zou treurig zijn als hij wist dat we het gevaar lopen een streng islamitische president te krijgen”, zegt ze. Maar ze voegt er ontroerd aan toe: „Hij zou blij zijn als hij zag hoeveel mensen er gekomen zijn om zijn republiek te verdedigen.”

Druk in Istanbul was het gisteren zeker. Hoeveel mensen er precies waren, weet niemand, maar de organisatoren gingen ervan uit dat het om een miljoen ging. ‘Geen shari’a [islamitische wetgeving] in het presidentiële paleis’, scandeerden zij. Nog nooit ging seculier Turkije zo massaal de straat op als gisteren in Istanbul, zeggen de demonstranten.

En daarmee ging de politieke crisis in Turkije een nieuwe fase in. Natuurlijk draait alles om de vraag wie de nieuwe president van het land gaat worden. Al sinds een jaar verschoten seculiere Turken van kleur bij de gedachte dat premier Tayyip Erdogan president zou worden. Erdogan begon zijn politieke carrière als moslimfundamentalist. Hij zat zelfs enige tijd in de gevangenis omdat hij een gedicht voorlas dat – in de ogen van de rechters – opriep om van Turkije een islamitische staat te maken.

De afgelopen maanden liep het seculiere establishment te hoop tegen een mogelijke kandidatuur van Erdogan, inclusief het leger, van oudsher de waakhond van de seculiere orde in Turkije, dat klip en klaar duidelijk maakte een president te willen die de seculiere staat in zijn hart draagt en er niet slechts lippendienst aan bewijst. Dinsdag liet Erdogan weten van een kandidatuur af te zien. Hij had, zo verklaarde hij, als premier nog te veel werk te doen. Slechts weinig Turken twijfelden eraan dat de ferme taal van het leger en een demonstratie in Ankara (waarbij ten minste driehonderdduizend Turken kwamen) een rol speelden bij zijn besluit.

Dinsdag liet Erdogan weten dat Abdullah Gül de kandidaat van zijn AK-partij voor het presidentschap is. In Turkije kiest het parlement de president en omdat de AK-partij daar een grote meerderheid heeft, leek Gül na de aankondiging van Erdogan vrijwel zeker gekozen te worden.

Maar dat dreigt nu anders te lopen. Gül is ongetwijfeld een veel moderner en gematigder man dan Erdogan. Als minister van Buitenlandse Zaken heeft hij veel met de Europese Unie te maken en bij Europese politici is hij zeer geliefd. Maar die liefde wordt, zo bleek na dinsdag, bepaald niet gedeeld door seculier Turkije. Güls vrouw draagt een hoofddoek, net als die van Erdogan, zeggen seculiere Turken. En wat hij nu ook zegt, hij komt net als Erdogan uit de moslimfundamentalistische politieke familie.

Vervolg Turkije: pagina 5

TURKIJE

De regering wijst het leger zijn plaats

Vervolg van pagina 1

Daar komt nog bij dat als Gül, een goede vriend van Erdogan, president is, zowel de premier als de president diepgelovig is. Daarmee staan, zo vrezen seculiere Turken, de poorten open voor een islamisering van Turkije.

„Kijk maar eens naar wie hij zou gaan benoemen op belangrijke posten”, zei een deelneemster van de demonstratie gisteren. „De een zal nog geloviger zijn dan de ander.”

Vrijdag had de eerste stemronde plaats in het parlement. Om direct gekozen te worden, had Gül daar ten minste 367 stemmen moeten krijgen. Maar hij kreeg er 257. Normaal gesproken zou hij bij een volgende stemronde (op 9 mei) gekozen worden, omdat hij dan volgens de regels minder stemmen nodig heeft. Maar de streng seculiere CHP-partij boycotte de stemming van vrijdag. Volgens de CHP is de stemming ongeldig, omdat er onvoldoende parlementsleden in de volksvergadering waren (het aantal aanwezigen was 361 en dat had volgens de CHP 367 moeten zijn). De oppositiepartij heeft inmiddels het Constitutionele Hof gevraagd de stemming ongeldig te verklaren.

Alsof de crisis daar al niet groot genoeg mee was, gaf het leger vrijdagnacht een ongekend felle verklaring uit. De strijdmacht, die een aantal staatsgrepen pleegde in het moderne Turkije, liet weten pal te staan voor het seculiere karakter van het land en dat desnoods te zullen verdedigen. Het was duidelijk dat het leger de zijde van de CHP koos, en niet van Erdogan en Gül.

Pikant genoeg reageerde de Turkse regering ongehoord fel. Het leger was verantwoording schuldig aan de premier, klonk het, en niet andersom. Harde woorden, maar voor Turkse begrippen zeker ook dappere woorden. Uitgesloten is niet dat, als het stof is neergedaald, Turkse historici zullen concluderen dat hier voor het eerst in de recente Turkse geschiedenis een regering duidelijk aan het leger heeft laten weten dat de strijdmacht niet aan politiek behoort te doen maar in de barakken de bevelen van de regering hoort af te wachten.

Maar het stof is nog lang niet neergedaald. Vooralsnog heeft de politieke temperatuur in Turkije het kookpunt bereikt. Aller ogen zijn nu gericht op het Constitutionele Hof, dat waarschijnlijk voor woensdag met zijn uitspraak komt. Als het de CHP gelijk geeft, moet Erdogan verkiezingen uitschrijven. Doet het dat niet, dan kan Gül president worden.

Maar wat de uitkomst ook is, Turkije is verdeelder dan ooit tevoren. Het lijkt wel of er inmiddels twee versies van de werkelijkheid zijn. Seculiere Turken zien Erdogan en Gül als wolven in schaapskleren die, wat zij ook zeggen, van Turkije een theocratie willen maken. Aanhangers van de AK-partij zeggen dat de verkiezingen democratisch verlopen en dat Gül volgens de regels van de Grondwet president moet worden. Seculiere Turken hebben volgens hen altijd als een elite de Republiek bestuurd en kunnen het niet verkroppen dat zij nu macht moeten afstaan aan het ‘volk’ (dat wil zeggen: Erdogan en de zijnen).

Ooit geloofden alle Turken dat Turkije een beter land zou worden als het lid zou worden van de Europese Unie. Gelovige Turken en seculiere Turken wilden in harmonie de weg naar Brussel afleggen. Nu weinigen in Turkije meer in dat lidmaatschap geloven, komen de oude breuklijnen weer tevoorschijn. Als Turk ben je sinds kort seculier of je bent gelovig – er zijn simpelweg twee Turkije’s.