Bescheiden en gematigde non-conformist

Ivica Racan, de gisteren aan nierkanker overleden ex-premier van Kroatië, bracht na de dood van Franjo Tudjman zijn land op koers naar Europa.

Ivica Racan, oud-premier van Kroatië, gisterochtend in Zagreb aan nierkanker overleden, trad pas drie weken geleden af als leider van de Kroatische sociaal-democratische partij, en daarmee van de Kroatische oppositie. Voor die partij zijn zijn dood en het tijdstip daarvan een ramp: ze zit nu in een verkiezingsjaar zonder leider.

Racan is de man die Kroatië op het pad naar de Europese Unie heeft gezet. Premier werd hij in januari 2000, na de dood van Franjo Tudjman een maand eerder. De verwachtingen waren hoog gespannen. Racan – bescheiden, gematigd, een milde man – zei het niet zelf, maar de meeste Kroaten rekenden erop: Racan zou Kroatië bevrijden van de politieke en morele ellende waarin de ultranationalist Tudjman het land sinds de onafhankelijkheid in 1991 had gestort. Hij zou Tudjmans ruïnes opruimen, oorlogsmisdadigers uitleveren, criminele privatiseringen corrigeren, de persvrijheid herstellen, het leger inkrimpen, de politie en de rechtspraak hervormen, de presidentiële macht beperken, Kroatië opengooien en het op koers naar NAVO en EU brengen.

Het lukte maar half. Er werd stevig hervormd, het ging onder Racan beter met de economie en de samenwerking met het Joegoslavië-tribunaal (al bleef het tribunaal ontevreden), maar Racan moest bijna net zo veel tijd besteden aan het lijmen van breuken en het sussen van ruzies met coalitiepartners als aan het regeren en hervormen. Al na twee jaar diende hij zijn ontslag in, na de zoveelste ruzie met een coalitiepartner, en ging hij, toen president Stipe Mesic dat weigerde, lusteloos verder. De regering-Racan doofde uiteindelijk als een nachtkaars uit. Eind 2003 verloor zijn partij de verkiezingen en nam de partij van wijlen Tudjman, onder de veel gematigder Ivo Sanader, het roer over.

Ivica Racan werd in februari 1944 geboren in een nazi-werkkamp, Ebersbach bij Leipzig, waar het fascistische bewind dat in 1941 in Zagreb aan de macht was gekomen, zijn ouders heen had gestuurd. Zijn vader stierf er. Racan droomde er in zijn jeugd van acteur te worden. Toen hij door de toneelacademie werd afgewezen, ging hij rechten studeren. In 1968 studeerde Racan af, een communist, maar ook een non-conformist die achter de meiden aanzat, te veel dronk (en in Amsterdam soft drugs uitprobeerde) en nogal eens met de strenge jongerenbeweging van de partij overhoop lag. Toch zat hij al in 1972 in het bestuur van de Kroatische communistische partij. In 1986 werd de tanige jurist lid van het bestuur van de Joegoslavische communistische partij. Vier jaar later, op 23 januari 1990, liep hij, inmiddels Kroatisch partijchef, met zijn Sloveense collega weg uit het 14de congres van de Joegoslavische partij, uit protest tegen het beleid van de Servische leider Slobodan Miloševic. De zitting werd na dat weglopen verdaagd, maar nooit meer hervat: het was het definitieve eind van de partij en het was de inleiding op het uiteenvallen van Joegoslavië, anderhalf jaar later. Nog in 1990 werd de Kroatische communistische partij een sociaal-democratische partij. Het was geen partij die in het tijdperk-Tudjman veel gewicht in de schaal kon leggen, maar Racan stond wel klaar toen Tudjman stierf.