Zó kun je Polen niet zuiveren

Volgens een nieuwe wet moeten alle Polen in publieke functies, ook ex-dissidenten, verklaren dat zij niet voor de geheime dienst hebben gewerkt. Dat is in strijd met de grondrechten.

Bronislaw Geremek

Oud-minister van Buitenlandse Zaken. Onder het voormalige communistische regime was hij een prominent dissident.

Midden-Europa slaagt er nog altijd niet in om in het reine te komen met zijn communistische verleden. Daarbij gaat het niet alleen om de analyse ervan en het nadenken erover, maar ook over de implicaties op politiek niveau.

In verschillende landen proberen de autoriteiten helder te krijgen welke mensen hebben samengewerkt met de politieke politie van het communistische regime, en ze willen die personen verbieden deel te nemen aan het openbare leven.

De Tsjechen hebben daarvoor de term ‘lustratie’ bedacht (letterlijk: zuivering, iemands verleden doorlichten aan de hand van archiefmateriaal, red. ) De andere landen in de regio hebben die term overgenomen, maar er steeds een verschillende inhoud aan gegeven.

Na de machtswisseling in 1989 heeft Polen verscheidene keren geprobeerd het probleem op te lossen zonder het voorbeeld te volgen van Duitsland, dat de archieven van de inlichtingendienst grotendeels heeft opengesteld. Daarom is men sinds enkele jaren bij alle verkiezingen in Polen verplicht te verklaren of men heeft samengewerkt met de inlichtingendienst. Hetzelfde geldt voor een overheidsbaan.

Dientengevolge heb ik een paar keer een verklaring moeten tekenen dat ik niet heb samengewerkt met de inlichtingendiensten. Ik heb dat ook gedaan in 2004, bij de Europese verkiezingen. Maar in maart 2007 heeft men mij opnieuw gevraagd zo’n verklaring te tekenen, op straffe van verlies van mijn mandaat als europarlementariër op basis van de nieuwe zuiveringswet. Die eis is vernederend en ongegrond, maar dat is niet de reden dat ik weiger hieraan gehoor te geven. Ik vind die nieuwe wet onaanvaardbaar in een democratisch Europa.

De wet wil tussen de 400.000 en 700.000 mensen onderwerpen aan het proces van lustratie. De politie-archieven zijn ondergebracht in een speciaal ‘Instituut van het nationale geheugen’, dat het recht heeft vonnissen uit te spreken zonder dat justitie zich erin kan mengen. De wet geldt ook voor journalisten en docenten.

In zijn huidige vorm schendt de lustratiewet de morele regels, de meningsvrijheid, de onafhankelijkheid van de media en de zelfstandigheid van universiteiten. Dit leidt tot een soort ‘ministerie van de Waarheid’ en ‘politie van het geheugen’. De wet laat de burger geen verdediging tegen lastercampagnes en verzwakt de wettelijke bescherming van zijn rechten.

Mijn weigering is geen politieke daad. Ik zou willen dat mijn weigering de autoriteiten tot nadenken aanzet. Een dergelijke wet is uiting van een manier van besturen waarin de macht berust op het scheppen van conflicten. Zo’n wet maakt burgers volledig afhankelijk van de macht. Polen is een vrij en democratisch land dat is verankerd in de Europese Unie.

Ik zou willen dat de samenleving in actie komt om de slechte wetten te doen verdwijnen en een einde te maken aan deze manier van regeren. Ik bepleit hier niet mijn persoonlijke zaak. Ik bepleit de zaak van een democratisch en Europees Polen.