Klimaatbeleid jaagt burger op kosten

Minder energie verbruiken, minder CO2 uitstoten? Mooie doelen, maar zijn ze haalbaar, en tegen welke kosten? Eerste deel in een serie over klimaatbeleid en de gevolgen daarvan voor burgers en bedrijven.

Hoeveel heeft ú over voor het klimaat? Wilt u een paar duizend euro willen investeren in zonnepanelen? Of in een betere isolatie van uw woning? Hoe vaak neemt u nog de auto als u kilometerheffing moet betalen?

Houdt u maar vast, want bloeden gaat u in ieder geval voor de ambitieuze klimaatplannen van het nieuwe kabinet. Het wil de uitstoot van broeikasgassen zoals CO2 indammen, energie aanzienlijk duurzamer maken en op het verbruik fors besparen. En dat allemaal voor 2020. Bijkomend voordeel is dat Nederland minder afhankelijk wordt van olie en gas uit het Midden-Oosten en Rusland. Maar tegen welke prijs?

Het Milieu en Natuur Planbureau (MNP) en het Energieonderzoek Centrum Nederland (ECN) hebben onlangs berekend dat huishoudens de komende twaalf jaar gemiddeld 100 euro extra per maand moeten uittrekken om de klimaatdoelstellingen van het kabinet te halen. Hoe realistisch is dat? Zijn de doelstellingen wel haalbaar?

„Nee, ze zijn onrealistisch”, zegt Jeroen van den Bergh, hoogleraar milieueconomie aan de Vrije Universiteit. Nederland zal alles op alles moeten zetten om de doelstellingen te halen. Betere isolatie van huizen; veel meer windenergie; kilometerheffing; beter openbaar vervoer; spaarlampen; zuinigere auto’s, tv’s, computers, wasdrogers; ondergrondse opslag van het broeikasgas CO2. En veel nieuwe technologieën. Dat lukt alleen met een overheidsbeleid dat consistent is, jarenlang. Daarvoor is de politiek te wisselvallig, zegt Van den Bergh. „Nu is het tij iets linkser, maar zodra de VVD weer terugkeert in het kabinet zal de aandacht voor het klimaat verslappen.”

Zelfs de milieubeweging zet vraagtekens. „Heftig”, noemt Ron Wit de maatregelen die nodig zijn om de doelstellingen te bereiken. Hij is teammanager klimaat en economie bij Stichting Natuur en Milieu. Zijn organisatie is bezig een eigen pakket maatregelen op te stellen, samen met Greenpeace, Milieudefensie en de vakbonden FNV Bondgenoten en AbvaKabo in het project Green4Sure. Ze willen de CO2-uitstoot nog een stuk verder terugbrengen dan de overheid wil, maar trekken daarvoor wel tien jaar extra uit. „Juist in de periode tussen 2020 en 2030 worden veel nieuwe duurzame technologieën rendabel”, zegt Wit.

Er is veel wat de kabinetsplannen de komende tijd tegenwerkt. Zo zit de Nederlandse economie in een periode van stevige groei. Dat betekent: meer bedrijvigheid, meer vliegreizen, meer consumenten die energievretende plasma-tv’s, wasdrogers en airco’s kopen. Want zo is het de afgelopen decennia steeds gegaan. Auto’s zijn wel zuiniger geworden, maar hun aantal blijft zo hard groeien dat de gezamenlijke CO2-uitstoot netto toch sterk toeneemt.

„Als de luchtvaart blijft groeien zoals deze nu doet, dan stoten vliegtuigen in 2020 weer alle CO2 uit die je elders hebt bespaard”, zegt voorzitter Peter Vogtländer van de Energie Adviesraad, die het kabinet adviseert over energiezaken. „Mensen realiseren zich onvoldoende hoe ernstig de problematiek is”, aldus Vogtländer, die president-directeur is geweest van Shell Nederland.

Problematisch is ook de onverwachts grote hoeveelheid elektriciteitscentrales die energiebedrijven denken te gaan bouwen in het komende decennium. Elektriciteitscentrales behoren tot de grootste uitstoters van CO2. Als alle plannen worden uitgevoerd zal het aantal grote centrales in Nederland met een kwart toenemen. Zeker vier nieuwe centrales zullen op kolen gaan draaien, wat extra veel CO2 oplevert, vergeleken met gas. „Eén kolencentrale stoot net zo veel CO2 uit als twee miljoen auto’s. Als je twee kolencentrales neerzet is je hele klimaatbeleid weg”, zegt Wit van de Stichting Natuur en Milieu. De energiebedrijven brengen daar tegenin dat ze nieuwe technologie willen toepassen waarbij ze de CO2 ondergronds opslaan. Deze technologie wordt bijvoorbeeld gebruikt bij de nieuw te bouwen kolencentrale van Nuon in de Eemshaven. Gisteren tekende het concern samen met de provincie Groningen en VROM een intentieverklaring hiervoor. Maar volgens Wit heeft die technologie zich nog onvoldoende bewezen. En volgens adviesbureau McKinsey is die relatief duur.

Ook komt er geen nieuwe kerncentrale in deze kabinetsperiode. Terwijl kernenergie door het MNP en het ECN juist wordt gezien als een relatief goedkope technologie, waarbij erg weinig CO2 vrijkomt. Maar minister Cramer van Milieu wil er niet aan. „Ik ben tegen kernenergie”, zei ze onlangs tijdens een bijeenkomst in Den Haag.

Toch is niet iedereen pessimistisch. Volgens Kornelis Blok, hoogleraar Natuurwetenschap en Samenleving aan de Universiteit Utrecht, zijn de klimaatdoelstellingen wel degelijk haalbaar. „Technisch kan het”, zegt hij. Het is nu vooral aan de politiek. „Met soft beleid kom je er niet”, zegt Blok. Hij vindt dat de overheid investeringen van burgers moet uitlokken. Als iemand een energiebesparende warmtepomp of zonneboiler niet kan betalen, zorg dan dat hij een gunstige lening kan afsluiten, waarmee de investering snel is terugverdiend.

De vraag is of de burger zich daartoe laat verleiden. Wil hij zijn gedrag aanpassen? Adviseur Henk Oosting van energiebedrijf Essent weet hoe het werkt. „Ik kom wel eens bij mensen die midden in de winter nog in een T-shirtje rondlopen thuis. Maar dan wel de verwarming op 22 graden Celsius zetten.” Mensen kunnen thuis zó veel op energie besparen, zegt hij. Iets korter douchen, licht uit als je een ruimte verlaat, verwarming omlaag als je het huis uitgaat, niet alle apparatuur op standby laten staan, spaarlampen plaatsen. Maar ja, zegt Oosting, wie doet dat? „Mensen hebben echt geen benul wat een koelkast of een computer gebruikt. De kosten zijn onzichtbaar, totdat je de jaarrekening krijgt.”

Volgens Vogtländer van de Energieraad werkt het niet als de overheid alleen geld uittrekt om nieuwe technologieën te stimuleren. „Je zult bedrijven en consumenten ook verplichtingen moeten opleggen”, zegt hij. Normen stellen aan de zuinigheid van apparatuur bijvoorbeeld. Hoogleraar Blok is het met hem eens. Maar Nederland is daarin vaak afhankelijk van Brussel, want steeds meer regelgeving komt daarvandaan. De vraag is dus of er een Europees verbod op gloeilampen komt om spaarlampen te stimuleren. En hoe schoon moeten auto’s in de toekomst worden van Brussel? Aan welke standaarden moeten apparaten als televisies of computers voldoen? Vogtländer: „Dat zal niet gratis worden. De burger zal die kosten moeten dragen.”

Al met al is er veel kritiek op de ambitie van het kabinet. De overheid zou zich te veel vastleggen door doelen te noemen voor én CO2-reductie, én duurzame energie, én besparing. De Energie Adviesraad schreef eind maart aan het kabinet dat ze zich vooral moet richten op het indammen van de CO2-uitstoot. Maar milieuorganisaties en vakbonden vinden juist energiebesparing het belangrijkst.

Minister Cramer laat via een woordvoerster weten dat ze vasthoudt aan alle drie de doelstellingen. En dat alles erop is gericht om die te halen.