‘Beter tien jaar onderhandelen dan één dag oorlog’

De Veiligheidsraad moet zich binnenkort uitspreken over de onafhankelijkheid van Kosovo. „Je knipt een soeverein land tegen zijn zin in tweeën.”

Dit zijn spannende weken voor de Servische provincie Kosovo. En voor Thomas Fleiner, directeur van het Federalisme-instituut aan de universiteit van het Zwitserse Fribourg. Fleiner adviseert de Servische regering over Kosovo. Hij maakte deel uit van de Servische delegatie tijdens de onderhandelingen over Kosovo, die op niets uitliepen. Daarom concludeerde VN-onderhandelaar Martti Ahtisaari dat Kosovo onafhankelijk moet worden van Servië – zij het voorlopig onder internationale supervisie. De Veiligheidsraad van de verenigde Naties moet dat plan binnenkort goedkeuren.

Servië verwerpt Ahtisaari’s plan. Waarom?

„Omdat de Servische minderheid in Kosovo ertegen is. Serviërs vormen tien procent van de bevolking; zij vrezen voor hun leven als Kosovo onafhankelijk wordt.”

In het plan van Ahtisaari staan toch garanties voor de Serviërs?De internationale supervisie is vooral bedacht om hen te beschermen.

„Zeker. Er zou een Europese bestuurder moeten komen, die de Kosovaarse regering kan corrigeren. Maar dat is op papier. De werkelijke macht ligt bij de Albanese meerderheid. Als deze Europeaan wil ingrijpen, moet hij hulp van NAVO-militairen inroepen. Maar werkt dat in de praktijk?

„Kosovo wordt sinds 1999 bestuurd door de internationale gemeenschap. Diezelfde NAVO-troepen hebben de Albanezen niet belet om in 2004 de Serviërs aan te vallen. De helft van de Serviërs is naar Servië gevlucht. De andere helft woont in enclaves. Als Kosovo onafhankelijk wordt, vluchten zij óók de grens over. De ervaring leert hun dat papieren garanties onvoldoende zijn.”

Zou Belgrado met de onafhankelijkheid instemmen als de Serviërs in Kosovo ermee konden leven?

„Ik denk dat Servië dan Kosovo wel zou kunnen laten gaan, ja. Servië heeft Kosovo acht jaar niet bestuurd, de twee volkeren zijn totaal uit elkaar gegroeid. Ahtisaari heeft een jaar geprobeerd een compromis te vinden – vergeefs. Onafhankelijkheid, zegt hij, is de enige mogelijkheid.

„Dat ben ik niet met hem eens.”

Wat is uw alternatief dan?

„Dooronderhandelen. Beter tien jaar onderhandelen dan één dag burgeroorlog.”

Maar Servië heeft tijdens de onderhandelingen nooit een werkbaar alternatief op tafel gelegd.

„Ahtisaari heeft daar nooit interesse in getoond. Hij stuurde vanaf dag één aan op de onafhankelijkheid van Kosovo. Als de Servische premier Kostunica zei dat hij compromissen wilde sluiten, antwoordde Ahtisaari botweg: ‘Ik wil geen compromissen, ik wil oplossingen.’ De Kosovo-Albanezen wisten, kortom, dat ze hun eigen staat zouden krijgen als ze hun poot flink stijf hielden. Zo is het precies gegaan. Dit waren alibi-onderhandelingen.”

Was Ahtisaari dan niet neutraal?

„Nee. Ik bemiddel al jaren tussen Sri Lankezen en Tamils, Georgiërs en Abchaziërs, Israëliërs en Palestijnen. Je luistert, leidt het proces, exploreert nieuwe ideeën waaraan niemand nog gedacht had. Wat je níet moet doen, is oplossingen opleggen. Dat deed Ahtisaari.”

Welk idee is er niet verkend?

„Territoriale herverdeling bijvoorbeeld: de grens een stukje verleggen om problemen met minderheden weg te nemen. Dat gebeurt overal ter wereld; bij ons was het bij voorbaat taboe. Wie oplossingen zoekt voor diepgewortelde problemen, moet creatief zijn. De Belgische grondwet is een gedrócht, vol bizarre regelingen. Maar hij werkt. Waarom kregen wij de tijd en kans niet om zoiets te proberen?”

Wat voor garanties geeft Servië de Albanezen in een federale structuur? De nieuwe Servische grondwet rept er niet eens van.

(zucht) „Helaas niet. Als Ahtisaari zo’n federale constructie serieus had overwogen, was Servië te porren geweest om de rechten van de Albanezen grondwettelijk te waarborgen: dat was in hun belang. Overigens zijn grondwettelijke waarborgen niet genoeg. Het gaat erom dat minderheden zich ook in het land thuis voelen. Regelingen moeten nestgeur hebben. Serviërs én Albanezen moeten eindeloos gemasseerd worden voor ze dat begrijpen.”

Gaat de Veiligheidsraad Ahtisaari’s plan goedkeuren?

„Twee van de vijf permanente leden zijn tegen: Rusland en China. Niet-permanente leden als Indonesië, Zuid-Afrika en Ghana hebben twijfels. Dit schept juridisch een gevaarlijk precedent: je knipt een soeverein land tegen zijn zin in tweeën. Dat is nooit eerder vertoond. Als het met Servië gebeurt, gaat het elders gebeuren. Daarom zijn ook EU-landen als Spanje, Slowakije en Roemenië [met eigen minderheden, red.] sceptisch.”

Zal Rusland zijn veto gebruiken?

„De Russische onderminister van Buitenlandse Zaken zegt van wel. Rusland is bang voor NAVO-troepen langs de grens, zeker nu de kwestie met het raketschild zo hoog oplaait. Nu Rusland ook poker speelt met de Europeanen over energie, maakt Moskou een principezaak van Kosovo.”

Speelt de ‘slavische broederschap’ mee?

„Onzin. Rusland handelt puur uit eigenbelang. Mijn grote angst is dat Rusland Kosovo uitruilt tegen iets anders.”

Wat doet Servië als Kosovo toch onafhankelijk wordt?

„Dan krijgen we onrust. Servische vluchtelingen uit Kosovo komen in Vojvodina terecht, waar veel Hongaren wonen. De problemen gaan zich, kortom, verplaatsen.”