Bekeerde werelden

Het artikel over de kersteningstheorieën van de Amerikaanse antropoloog Joel Robbins bevat een wat storende fout (W&O 14 april). De auteur citeert de Nijmeegse hoogleraar Peter Raedts, die de Britse kerkgeschiedenis Beda Venerabilis opvoert als bron van voorbeelden van collectieve en soepel verlopende kerstening van de Germaanse Anglo-Saxons, die Engeland bevolkten vanaf de vijfde eeuw A.D. Beda Venerabilis is echter niet de naam van het betreffende boek, maar van de auteur ervan.

De `eerbiedwaardige Bede` (of Baeda, in de oorspronkelijke oud-Engelse vorm) was monnik in het klooster van Jarrow toen hij in 731 zijn Historia Ecclesiastica Gentis Anglorum (Kerkgeschiedenis van het Engelse volk) voltooide. Dit is ongetwijfeld het boek waar Raedts op doelt: Bede beschrijft hierin inderdaad (voornamelijk) de kerstening van de Engelsen vanuit Rome.

Wie de Historia leest kan alleen maar concluderen dat de Romeinse missionaris Augustinus en zijn invasiemachtje van gedreven geestelijken het gemakkelijk hadden nadat zij in 597 voet aan wal zetten in Kent. Volgens Bede gaf de ene na de andere Engelse vorst en heidense hogepriester zich zonder slag of stoot over aan het nieuwe geloof. De Engelsen reageerden zeer pragmatisch op de wervende monnikken; talrijk zijn de opgetekende overwegingen van vorsten, stamhoofden en priesters dat de nieuwe godsdienst waarschijnlijk beter en effectiever is (de belofte van salvatio voor iedereen sprak wellicht meer aan dan het alleen voor de uitverkorenen toegankelijke Walhalla). Van een individuele grote breuk in het denken en het omhelzen van een nieuwe logica die ieders wereld op zijn kop zette zoals Robbins die blijkbaar in een overgang naar het christendom ziet, lijkt bij de Anglo-Saxons weinig sprake geweest te zijn.

De vraag is ook hoe diep zo`n vlotte conversie naar een ander geloof zou kunnen steken. Het oudste Engels epische gedicht Beowulf, gecomponeerd in de achtste eeuw, geeft bijvoorbeeld een blik in een archaïsche, pre-christelijke wereld die op een wat erratische manier doorschoten is met Oud-Testamentisch denken. Hoewel christelijk aan de oppervlakte, is dit heldendicht toch oud-heroïsch à la Homerus daaronder. Het kan niet anders dan dat het publiek dat Beowulf aanhoorde of las hierin veel van zichzelf herkende.