Wat is een terrorist?

Isabelle Duyvesteyn en Beatrice de Graaf (red.): Terroristen en hun bestrijders. Vroeger en nu. Boom, 178 blz. €19,50

Isabelle Duyvesteyn en Beatrice de Graaf (red.): Terroristen en hun bestrijders. Vroeger en nu. Boom, 178 blz. €19,50

Het woord ‘terrorisme’ is nauwelijks tweehonderd jaar oud; maar is het ding dat erdoor wordt aangeduid eveneens een recent verschijnsel? Dat is de vraag die centraal staat in deze bundel door historici en politicologen geschreven studies. De samenstellers ervan, Isabelle Duyvesteyn en Beatrice de Graaf, benadrukken in hun inleiding dat hun benadering op twee punten nieuw is. In de eerste plaats hebben alle bijdragen een historische invalshoek, met een sterke nadruk op de recente Europese geschiedenis; in de tweede plaats verbinden ze terrorisme stelselmatig met terreurbestrijding, zodat je kunt zien hoe beide zich voortdurend aan elkaar aanpassen.

Die consequent historische benadering is nuttig: wie denkt dat Nederland geen traditie van politiek geweld heeft, wordt hier herinnerd aan de treinkapingen door Zuid-Molukkers in de jaren zeventig en de bom- en brandaanslagen door RaRa in de jaren tachtig. Ook valt hier veel te leren over anarchisten en andere radicalen in 19de-eeuws Rusland, de Rode Brigades in Italië en de RAF in Duitsland.

Een nauwelijks oplosbaar probleem, dat hier ook aan de orde komt, is hoe je het onderwerp terrorisme af kunt bakenen. Terrorisme is niet hetzelfde als politiek geweld; maar waar ligt precies het verschil? Weliswaar onderkennen de samenstellers dat tactieken en doelen van terroristen veranderlijk zijn, en dat ook staten zich aan terreur kunnen bezondigen, maar dat lijkt niet de grootste moeilijkheid. Problematischer is dat het woord ‘terrorisme’ zijn onderwerp bij voorbaat brandmerkt als illegitiem. Maar juist in gevallen waar de staat zelf niet zonder meer legitiem is, zoals in bezet Nederland of het dekoloniserende Algerije, is het onderscheid tussen legitiem verzet en illegitiem terrorisme niet of nauwelijks te maken. Frans Willem Lantink concludeert dan ook in één van de interessantste bijdragen, dat je überhaupt niet moet proberen om terrorisme los van staatsmacht en staatsterreur te analyseren. Meer aandacht voor dit thema zou niet hebben misstaan.

Bij deze historische en conceptuele rijkdom ontbreekt een gedetailleerde historiserende blik op hedendaags islamitisch terrorisme. Is dat soms omdat er over al-Qaeda en de Hofstadgroep al zo verschrikkelijk veel is geschreven? Maar juist te midden van die stortvloed aan literatuur is een kritische historische visie gewenst. Nieuw aan Bin Laden of Mohammed B. is dat ze politieke doelen, zoals het veroveren van een territorium, ondergeschikt maken aan het morele doel van een tijdloze strijd tussen goed en kwaad, of zelfs aan het symbolische doel van prime time-aandacht in de media. Dat maakt ze wezenlijk anders dan bijvoorbeeld de middeleeuwse beweging van de Assassijnen, waarvan de activisten er na het roken van een jointje op uit plachten te trekken om vorsten en ministers te vermoorden.

Ook mis je een uitvoeriger ontleding van de historische, ideologische en organisatorische overeenkomsten en banden tussen terrorisme en de georganiseerde misdaad. Het zijn echter juist die banden die helpen te verklaren wat er vandaag de dag gebeurt in de straten van Bagdad en de Gazastrook.