Snel gewin past Europa niet

Door de globalisering zijn de vroegere economische tegenpolen Nederland en Frankrijk naar elkaar toegegroeid. Maar de verandering heeft zich zo snel voltrokken, dat de bevolking de hakken in het zand heeft gezet. Het ooit zo open Nederland heeft de neiging zich ondanks economische voorspoed mentaal steeds meer naar binnen te keren. In Frankrijk blijven economische mogelijkheden onbenut uit vrees voor verandering en verlies van verworven rechten. Die situatie moet worden doorbroken.

Hoe belangrijk ook, met een discussie over een nieuw verdrag verwerf je geen steun voor Europa. Het gaat er juist om deze discussie zo snel mogelijk achter ons te laten. Er is een dieperliggend probleem dat moet worden aangepakt.

Zowel in Nederland als in Frankrijk hebben mensen in toenemende mate het gevoel de controle over hun leven te verliezen. Om grip te krijgen zoeken Nederlanders bescherming binnen grenzen waarachter zij zich kunnen terugtrekken, terwijl Fransen hopen de eigen grenzen wat verder weg te kunnen trekken, zodat daarmee ook de problemen buiten de deur blijven. Nederlanders zoeken een Nederlandser Nederland, Fransen een Franser Europa. In de botsing van beide visies ligt de oplossing voor Europa als geheel.

Het begint met een eerlijk politiek discours. Fransen zullen moeten aanvaarden dat de staat niet alles vermag, terwijl Nederlanders moeten afleren de economie als een natuurverschijnsel te presenteren waaraan niets veranderd kan worden. Politieke keuzen kunnen de globalisering niet keren – áls we dat al zouden willen. Wel kan de politiek sturing geven aan processen die onderdeel uitmaken van de globalisering. Baanzekerheid kan minder dan vroeger geboden worden, maar werkzekerheid veel meer.

Daarnaast is het belangrijk dat de nationale politiek nadrukkelijker bij Europa wordt betrokken. Een grotere mate van eerlijkheid zullen wij politici daarbij ook moeten beloven. De aloude reflex om successen als nationale successen te claimen en mislukkingen aan ‘Brussel’ toe te schrijven, moet worden afgeleerd.

Het allerbelangrijkste is dat de EU zich bekommert om het dieperliggende probleem. Europa als rolmodel voor een solidaire en verantwoordelijke samenleving staat in toenemende mate onder druk. De opmars van het uit Amerika overgewaaide rauwe aandeelhouderskapitalisme dwingt ons kleur te bekennen.

Mijn sociale Europa is niet geobsedeerd door snel gewin, maar kenmerkt zich door aandacht voor het behoud van winstgevendheid voor de middellange en lange termijn. Een onderneming is geen geldautomaat waaruit de aandeelhouders flappen kunnen tappen totdat hij leeg is, maar een samenwerkingsverband van kapitaal, arbeid en management.

Veel Europeanen zijn gedesillusioneerd. Europa zou met het einde van de deling in oost en west ook het einde van zijn geschiedenis hebben bereikt. Wie dat gelooft, bijt zich algauw vast in een discussie over de ‘grenzen van Europa’, of over de ‘nationale’ cultuur als iets wat onwrikbaar in beton gegoten is en tegen vreemde invloeden moet worden beschermd. Maar wie bereid is in de geschiedenis een oneindige beweging te zien en in cultuur een perpetuum mobile dat wordt versterkt en verrijkt door de aanraking met andere culturen, zal openstaan voor de nieuwe en andere uitdagingen waar Europa vandaag voor gesteld is.

Wat geldt voor cultuur, kan evenzeer gelden voor het economische en sociale Europa. Ook hier kan een open houding ertoe leiden dat wij van elkaar leren. Niet door het ene jaar het poldermodel en het jaar daarop het Scandinavische model tot panacee uit te roepen. Maar juist door bruikbare elementen van andere economische ordeningen over te nemen en in de eigen ordening in te passen.

Politici moeten de kracht vinden zich los te maken uit de ketenen van hun eigen historisch gelijk. Zo hou je een cultuur vitaal, zo maak je een economie dynamisch, zo geef je zuurstof aan het pluriforme en ongedeelde Europa van vandaag.

Frans Timmermans (PvdA) is staatssecretaris voor Europese Zaken.

Dit is de ingekorte versie van de rede van Timmermans vanmiddag in Parijs voor het Institut des Sciences Politiques. De volledige tekst is te lezen via nrc.nl/weblog/wereld