Riet, gras, leem en baksteen

De materialen voor het huis komen uit de natuur, behalve spijkers en een lap plastic.

Deel drie uit een nrc.next-project over het dorp Dickisoni in Malawi.

Elke man in het dorp bouwt in zijn leven ten minste twee huizen. Eén als hij een jaar of zestien, zeventien of achttien is en op zichzelf gaat wonen, meestal naast het huis van zijn ouders. Eén als hij trouwt en een familie sticht. Het onderhouden van een huis is een levenstaak.

Een man bouwt zijn huis tussen augustus en oktober. Dat is in het dorp de rustigste periode. De oogst is binnen. De planttijd is nog niet in zicht. Hij vraagt een familielid of een vriend om hem te helpen. Het bouwen van een huis kost ongeveer een maand. De voorbereidingen vergen langer. Als hij in augustus wil bouwen, zal hij op moeten schieten. Hij heeft riet nodig. Hij heeft verschillende soorten gras nodig. Zonder een flink aantal min of meer rechte stammetjes kan hij niet bouwen. Palen zijn schaars.

Voor het bouwen gebruikt hij vrijwel uitsluitend natuurlijke materialen uit zijn omgeving. Het enige wat hij moet kopen zijn spijkers en een lap plastic voor op het dak dat hij later met gras bedekt.

De vooruitgang is niet voorbij gegaan aan het dorp. Dat zie je aan de verschillende soorten huizen. Vroeger, voor de jaren tachtig, bouwden ze hun huizen uitsluitend van riet, gras en palen en waren de huizen rond. Daarna begonnen ze de muren van leem te maken. Ze lieten de timmerman in de nabijgelegen handelspost Kasiya een lange houten mal maken, met één korte kant open, en vulden die met modder. Die modder stampten ze goed aan. Daarna legden ze de mal in het verlengde en herhaalden de procedure. Op de eerste laag volgden andere lagen. Zo deed het rechthoekige huis zijn entree in het dorp.

Later kwam de bouwsteen. Daarvoor gebruikten ze een houten mal die geen opening had. Met behulp van die mal vormden ze stenen van modder die ze in de zon lieten drogen. Steen voor steen bouwden ze de muren. Ze gebruikten modder als cement. Omdat ze met die modder nooit alle kieren konden dichten, bedekten ze de stenen muren binnen en buiten met een dunne laag leem.

Het nieuwste van het nieuwste is de steen die in een oven is gebakken: de baksteen. Die oven maken ze van stenen die in de zon zijn gedroogd. Die stenen stapelen ze op tot een bouwwerk van wel acht meter lang, twee meter dik en twee meter hoog. Onderin hebben ze ruimtes opengelaten die dienen als oven. Ze verzamelen een grote hoeveelheid brandhout. Ze bedekken de stenen met een flinke laag leem zodat het vuur niet kan ontsnappen. Van de 10.000 stenen breken er tijdens het bakken doorgaans 4.000. Ze hebben 20.000 bakstenen nodig voor een behoorlijk huis.

Al die huizen van riet en gedroogde steen en baksteen hebben gemeen dat ze gebouwd zijn op een fundament van leem. Die verhoging voorkomt dat het water in de regentijd zomaar kan binnenstromen. Op die rand kunnen de bewoners ook zitten in de schaduw van hun dak van gras. Een bewoner van het dorp heeft sinds vorig jaar een dak van golfplaat, wat als ongekende luxe wordt beschouwd.

Huizen in het dorp hebben verschillende afmetingen: twee bij drie meter, drie bij vier en drie bij vijf. In een huis wonen gemiddeld zes tot acht mensen. Koken doen ze in de ronde keuken die naast het huis gebouwd is. Zich wassen doen ze binnen de rieten omheining die ze voor dat doel hebben gemaakt. Een tweede rieten omheining verbergt het gat in de grond dat dient als toilet.

Zo gauw een man zijn huis heeft gebouwd, begint het verval. Hij hoeft maar tegen de muur te gaan zitten of de eerste korreltjes leem vallen naar beneden. Hij hoeft maar over de vloer te lopen en de leem brokkelt af. Elke twee week moet hij een nieuwe laag leem aanbrengen op de vloer. Elk jaar moet hij het dak repareren. Elk jaar moeten de badkamer en de wc worden vernieuwd. Nog storten in het regenseizoen regelmatig huizen in.

De meeste huizen hebben een of twee muren die het huis in afzonderlijke ruimtes verdelen. Hoe klein de huizen ook zijn, ze lijken altijd leeg. In de ene hoek staan de gereedschappen, in een andere hoek staat een emmer waarin een drinkbeker drijft. In de slaapkamer hangen de kleren aan een touw in de lucht, zodat het ongedierte er niet bij kan.

Het enige meubilair in de meeste huizen is een rieten mat waarop de bewoners slapen en die ze uitrollen voor bezoekers. Een huis in het dorp is niet veel meer dan een dak boven het hoofd.

Lees het weblog van Dick Wittenberg vanuit Dickisoni op www.nrc.nl/richmeetspoor