Dode Jeltsin wordt vergeven

Russische kranten berichten kritisch over de daden van Jeltsin, die maandag overleed.

Maar de duizenden Russen die gisteren om kist liepen, vergeven hem zijn fouten.

Vers asfalt, natte verf, omgewoelde aarde: de geur van een Russische provinciestad de dag voor het presidentiële bezoek. Maar hier bij Novodevitsji is iets anders aan de hand: voor het eerst in de geschiedenis mag deze Moskouse begraafplaats een democratisch gekozen staatshoofd verwelkomen.

Het graf van ex-president Boris Nikolajevitsj Jeltsin (76) is al gegraven, een waar mierenleger van gemeentewerkers in oranje hesjes is op het klooster neergedaald om asfalt te storten, perkjes te spitten, viooltjes te planten, hekken te verven, bomen te scheren en steigers op te ruimen. Hier rust de elite van Moskou. Schrijvers als Gogol en Tsjechov onder bescheiden kruisen, communisten onder loodzware, torenhoge monumenten van marmer en graniet. Alleen zo kunnen atheïsten op iets van onsterfelijkheid hopen.

De hang naar extravagante grafstenen is gebleven, hoewel Russen nu weer volgens de orthodoxe rite ter aarde worden besteld. In de voor Jeltsin gereserveerde westhoek van Novodevitsji ligt de gewezen first lady Raïsa Gorbatsjova al – op termijn komt daar ook haar echtgenoot aanschuiven. Op een marmeren troon met zwaard en schild zit de volksheld generaal Lebed te peinzen, de man in 1996 Jeltsins rampzalige oorlog in Tsjetsjenië tijdelijk beëindigde. Even verderop ligt Nikita Chroesjtsjov, de Sovjetleider voor wie geen plaats was op het Rode Plein omdat hij in ongenade viel.

Zo niet Ruslands eerste democratisch gekozen president, die kan rekenen op een staatsbegrafenis in grootse stijl. Kroonprins Poetin bleek net zo loyaal als Jeltsin indertijd hoopte. Hij verstrekte zijn politieke mentor amnestie en een mooie datsja, liet hij zijn entourage met rust, verwijderde Jeltsin-aanhangers slechts zeer geleidelijk uit zijn apparaat. Kritiek op de chaos van de jaren negentig mengt Poetin vaak met een waarderend woord voor Jeltsin.

Ook bij Jeltsins dood blijft Poetin respectvol. Topontmoetingen met de nieuwe Amerikaanse Defensieminister Gates en de nieuwe Turkmeense president houdt hij zo kort mogelijk, met zwarte stropdas spreekt hij op tv een rouwrede af. De staatstelevisie mag Jeltsin bewieroken zoals dat hoort in Rusland: met trage beelden en lege teksten, op gedragen toon voorgelezen. Kranten oordelen harder en wijzen op Jeltsins falen: verpaupering, chaos, tanks die op het parlement schieten, corrupte privatiseringen, doorgestoken verkiezingen, een uitzichtloos bloedbad in Tsjetsjenië, de roebelcrisis.

Maar Russen zijn niet haatdragend, en op een incidentele communist op zwavelzuur na, reageren zelfs aartsvijanden van toen aangedaan. „Een heel bijzondere, krachtdadige vent”, prijst ex-KGB-hoofd Krjoesjkov hem, in 1991 het brein achter de mislukte anti-Jeltsin putsch. „Bij alles wat hij deed, dacht Jeltsin aan Rusland.” Er lijkt daarbij iets meer aan de hand dan ‘over de doden niets dan goeds’. Tanja, een kinderoppas, vond Jeltsin „een ramp voor Rusland”. „Maar op persoonlijk vlak raakt zijn dood me.” Is het misschien dat Boris Jeltsin, met zijn gênante capriolen, zijn driftbuien, zijn kinderlijk enthousiasme – alles wat de Russen liever vergaten toen ze de geurloze Poetin tot zijn opvolger kozen – het nieuwe Rusland belichaamde? Onhandig, richtingloos, blunderend, de paniek verbergend achter luidruchtige bravoure?

Om half vijf ’s middags ligt Jeltsin opgebaard in de Christus Verlosserkerk in Moskou, de hagelwitte tsarenkerk met gouden koepels die onder Stalin werd gesloopt en onder Jeltsin hersteld. De duizenden Moskovieten die voorbij schuifelen, is slechts een korte blik op zijn wassen gelaat gegund en op zijn treurende familie in het zwart. Of Familie, zoals ze in Jeltsins laatste jaren werden gedoopt, om de veronderstelde maffiose excessen. Men doelt dan op lieden als de aangetrouwde kleinzoon Oleg Deripaska, die tegenwoordig met oligarch Abramovitsj wedijvert om de titel van rijkste Rus.

Russen verwachten geen wonderen van hun leiders. ,,Westerlingen wezen steeds op zijn dronkenschap, maar dat was een menselijk gebrek’’, meent boekhouder in opleiding Ivan (22). Ook Jeltsins corrupte aanhang interesseert hem niet. ,,Ik zie dat eerder als naïviteit van zijn kant, Jeltsin begreep niets van geld of economie. Hij was een spiegel van zijn tijdperk: enorme problemen, enorme fouten. Het duurt nog heel lang voordat wij zo trots op hem zijn als hij verdient. Een open ziel, een echte Rus, een fijn karakter.” Dat is de teneur in de rij wachtenden voor Jeltsin: waren we toen niet allemaal als egeltjes in de mist? ,,In elk geval zijn we niet verhongerd’’, zegt de gepensioneerde Lena. ,,Het werd geen bloedbad”, zegt de 76-jarige Sveta. „Hij was een communist die over zijn eigen schaduw heen stapte. Dat was dapper.”

Op één militair na, die naar eigen zeggen hier is omdat Jeltsin het Moederland machtig wilde maken, heeft niemand waardering voor Poetin. Want Jeltsin staat toch ook voor de vrijheid die zijn opvolger teniet deed. Wat was Jeltsins grootste fout, vragen we Sveta. Ze denkt even na, fluistert dan: „Poetin”.