Begrafenis op elitekerkhof voor Jeltsin

De maandag overleden president Boris Jeltsin krijgt vandaag een plechtige staatsbegrafenis op het kerhof Novodevitsji, waar Rusland zijn elite begraaft.

Vers asfalt, natte verf, omgewoelde aarde: de geur van een Russische provinciestad de dag voor het presidentiële bezoek. Maar hier bij Novodevitsji is iets anders aan de hand: voor het eerst in de geschiedenis mag deze Moskouse begraafplaats een democratisch gekozen staatshoofd verwelkomen.

Het graf van ex-president Boris Nikolajevitsj Jeltsin (76) is al gegraven. Aanvankelijk was een plekje tegen de westmuur gereserveerd. Na een bezoek van de Moskouse burgemeester, gistermiddag, ligt hij iets centraler. Een ereplaats, hoewel zijn directe buren daar clowns, goochelaars, ballerina’s en zangeresjes zijn.

Een waar leger van gemeentewerkers in oranje hesjes is nu op het klooster neergedaald om asfalt te storten, perkjes te spitten, viooltjes te planten, hekken te verven, bomen te scheren en steigers op te ruimen. Hier rust de elite van Moskou. Schrijvers als Gogol en Tsjechov onder bescheiden kruizen, communisten onder loodzware, torenhoge monumenten van marmer en graniet – want alleen zo kunnen atheïsten op onsterfelijkheid hopen.

De hang naar extravagante grafstenen is gebleven, hoewel Russen nu weer volgens de orthodoxe rite ter aarde worden besteld. In de westhoek van het kerkhof ligt de gewezen first lady Raisa Gorbatsjova al onder een vrouwenfiguur van donkerbruin marmer. Op een troon met zwaard en schild zit de volksheld generaal Alek-sandr Lebed te peinzen, die in 1996 Jeltsins rampzalige oorlog in Tsjetsjenië beëindigde. Even verderop ligt Nikita Chroesjtsjov, de Sovjetleider voor wie na zijn dood geen plaats was op het Rode Plein omdat hij in ongenade viel.

In ongenade viel niet Ruslands eerste democratisch gekozen president, die een staatsbegrafenis krijgt met alle honneurs en in aanwezigheid van talrijke presidenten en ex-presidenten.

Kroonprins Poetin bleek net zo loyaal als Jeltsin indertijd hoopte. Hij verleende zijn politieke mentor amnestie en een mooie datsja, liet zijn entourage met rust, verwijderde Jeltsin-aanhangers slechts zeer geleidelijk uit zijn apparaat. Kritiek op de chaos van de jaren negentig mengt Poetin vaak met een waarderend woord voor Jeltsin.

Ook bij Jeltsins dood blijft Poetin respectvol. Topontmoetingen met de Amerikaanse minister van Defensie en de nieuwe Turkmeense president houdt hij zo kort mogelijk, met zwarte stropdas spreekt hij op tv een rouwrede uit. De staatstelevisie mag Jeltsin bewieroken zoals dat hoort in Rusland: met trage beelden en lege teksten, op gedragen toon voorgelezen.

Kranten oordelen harder en wijzen op Jeltsins falen: verpaupering, chaos, tanks die op het parlement schieten, corrupte privatiseringen, frauduleuze verkiezingen, een uitzichtloos bloedbad in Tsjetsjenië, de roebelcrisis.

Maar Russen zijn niet haatdragend, en op een incidentele communist op zwavelzuur na, reageren zelfs aartsvijanden van toen aangedaan.

„Een heel bijzondere, krachtdadige vent”, prijst voormalig KGB-chef Krjoetsjkov, in 1991 het brein achter de mislukte communistische putsch tegen Jeltsin. „Bij alles wat hij deed, dacht Jeltsin aan Rusland.”

Vervolg JELTSIN: pagina 5

JELTSIN

‘Jeltsin was een spiegel van zijn tijdperk’

Vervolg van pagina 1

Deze lof van Jeltsinhaters klinkt oprechter dan die van zijn oude aanhang, die er soms vooral op uit lijken punten te scoren over de rug van de oude baas. Zo grijpt de liberaal Boris Nemtsov, ooit Jeltsins kroonprins, zijn dood aan voor een aanval op Poetin: „We moeten vechten voor de vrijheid in de naam van Boris Jeltsin, want er is niets van over, alleen censuur en bedrog.” En Gennadi Boerboelis, Jeltsins éminence grise begin jaren negentig, prijst Jeltsin alleen om zijn optreden begin jaren negentig. „Op het cruciale moment nam hij de verantwoordelijkheid en redde het land van een bloedig gevecht voor de erfenis van de totalitaire Sovjet-Unie.”

Er lijkt bij gewone burgers iets meer aan de hand dan ‘over de doden niets dan goeds’. Tanja, een kinderoppas, vond Jeltsin „een ramp voor Rusland”. „Maar op persoonlijk vlak raakt zijn dood me.” Is het misschien dat Boris Jeltsin, met zijn gênante capriolen, zijn driftbuien, zijn kinderlijk enthousiasme – alles wat de Russen liever vergaten toen ze de geurloze Poetin tot zijn opvolger kozen – het nieuwe Rusland belichaamde? Onhandig, richtingloos, blunderend, de paniek verbergend achter luidruchtige bravoure?

Om half vijf ’s middags ligt Jeltsin opgebaard in de Christus Verlosserkerk in Moskou, witte tsarenkerk met gouden koepels die onder Stalin werd gesloopt en onder Jeltsin werd herbouwd. De duizenden Moskovieten die voorbij schuifelen, is slechts een korte blik gegund op zijn wassen gelaat en op zijn treurende familie in het zwart. Of Familie, zoals ze in Jeltsins laatste jaren werd gedoopt, om de veronderstelde maffiose excessen. Men doelt dan op lieden als de aangetrouwde kleinzoon Oleg Deripaska, die tegenwoordig met oligarch Abramovitsj wedijvert om de titel van rijkste Rus, maar die de VS en Zwitserland niet in mocht wegens onethische zakenpraktijken en banden met de georganiseerde misdaad.

Russen verwachten geen wonderen van hun leiders. „Westerlingen wezen steeds op zijn dronkenschap, maar dat was een menselijk gebrek”, meent boekhouder in opleiding Ivan (22). Ook Jeltsins corrupte aanhang interesseert hem niet. „Ik zie dat eerder als naïviteit van zijn kant, Jeltsin begreep niets van geld of economie. Hij was een spiegel van zijn tijdperk: enorme problemen, enorme fouten. Het duurt nog heel lang voordat wij zo trots op hem zijn als hij verdient. Een open ziel, een echte Rus, een fijn karakter.” Dat is de teneur in de rij wachtenden: waren we toen niet allemaal als egeltjes in de mist? „In elk geval zijn we niet verhongerd”, zegt de oude Lena. „Het werd geen bloedbad”, zegt Sveta (76). „Hij was een communist die over zijn eigen schaduw heen stapte. Dat was dapper.” En dat hij daarna vaak de weg kwijtraakte, kun je hem niet kwalijk nemen.

Op één militair na, die naar eigen zeggen hier is omdat Jeltsin het Moederland machtig wilde maken, heeft niemand waardering voor Poetin. Want Jeltsin staat toch ook voor de vrijheid die zijn opvolger tenietdeed. Wat was Jeltsins grootste fout, vragen we Sveta. Ze denkt even na, fluistert dan: „Poetin”.