Verstrikt in het dilemma van de Russische geschiedenis

Boris Jeltsin, gisteren op 76-jarige leeftijd overleden, redde Rusland van het communisme en ontbond zonder noemenswaardig bloedvergieten de Sovjet-Unie.

De Amerikaanse president Clinton schiet tijdens een bezoek van Jeltsin aan de VS in 1995, door een opmerking van zijn gast in de lach. Foto AFP (FILES) US President Clinton (R) laughs with Russian Federation President Boris Yeltsin during a press conference 23 October 1995 after their meeting in Hyde Park. Russia's former president Boris Yeltsin died 23 April 2007, a Kremlin spokesman told AFP Monday. He was 76. "Former president Boris Yeltsin died today," the spokesman said. AFP PHOTO FILES / DON EMMERT AFP

Boris Jeltsin rukte eind jaren tachtig op naar de macht als representant van een nomenklatoera die na twintig jaar stagnatie geen heil meer zag in het communistische ancien régime. Hij bereikte zijn hoogtepunt als vertegenwoordiger van het volk dat was moegebeukt door een perestrojka zonder brood-op-de-plank. Hij vertrok als symbool van een nieuwe orde die zijn land heeft opgedeeld in weinig winnaars en veel verliezers. Een logisch gevolg van zijn stijl. Want Jeltsin was een bluffer en een breker, geen bouwer. Jeltsin heeft meer op de monarchale tradities van Rusland voortgeborduurd dan goed was voor het democratische proces waarvan hij zichzelf als de belichaming zag. Het resultaat: Vladimir Poetin.

Jeltsin heeft als politicus zijn culturele wortels in de barre romantiek van Rusland nimmer verloochend. Die wortels gaan terug naar Boetka, een dorpje ten oosten van Jekaterinenburg (Sverdlovsk). Daar wordt hij op 1 februari 1931 geboren als boerenzoon. Binnen twee jaar trekt het gezin, gedwongen door hongersnood, naar de stad. Vader Nikolaj Jeltsin wordt bouwvakker in Sverdlovsk, een stad die zich dankzij de industriële evacuatie tijdens de Tweede Wereldoorlog tot een uit de kluiten gewassen productie-metropool zal ontwikkelen.

Net als al die andere stedelijke snelkookpannen in de Sovjet-Unie is ook Sverdlovsk een stad voor cowboys. Boris maakt zich die cultuur eigen. Hij speelt met handgranaten en verliest daarbij een paar vingers. Hij reist rond op daken van treinen en houdt zich in leven als kaartspeler en dagloner. Eenmaal terug wordt hij voorman in de bouw. In die hoedanigheid treedt Jeltsin op dertigjarige leeftijd toe tot de communistische partij. Zeven jaar later zit hij al in het apparaat van de partij, als kleine secretaris en in 1975 als partijchef van het district-Sverdlovsk.

Jeltsin treedt op zoals het een bolsjewiek betaamt. Zo laat hij het Ipatjev-huis afbreken waar in 1918 de tsarenfamilie is vermoord. De beloning voor zijn gehoorzaamheid komt binnen zes jaar: hij wordt lid van het Centraal Comité. Daar leert hij leeftijdgenoot Michail Gorbatsjov kennen.

Als Gorbatsjov in 1985 partijchef wordt, haalt hij Jeltsin naar Moskou. Hij moet er de hoofdstedelijke partij, die tot het bot is gecorrumpeerd, schoonvegen. Jeltsins ruige toon maakt hem al gauw tot man van de massa. Maar hij stuit ook snel op zijn grenzen. De Moskouse administrateurs van het rijk zijn in de jaren tachtig kleinburgers geworden die zich vooral bekommeren om hun eigen posities. Als Jeltsin dit gedrag hekelt, inclusief dat van ‘s lands first lady Raisa Gorbatsjova, roept hij het noodlot over zich af. Soepel wordt het enfant terrible uitgerangeerd. Een politieke vendetta is geboren. Jeltsin wordt weggepromoveerd. Hij krijgt de volle laag van de communistische pers over zich heen als hij zich in de VS beschonken gedraagt. En als hij in de Moskva te water raakt, wordt er alleen nog gelachen. Het beeld, dat hiermee moet worden opgeroepen, is helder: Boris is een drinker en dus onbekwaam.

Maar dit opgedrongen imago blijkt Jeltsin geen parten te spelen. Integendeel. Voor menig Rus wordt hij alleen maar meer „een van ons”. In maart 1989 maakt hij zijn comeback als hij in Moskou in het eerste halfvrij gekozen parlement van de Sovjet-Unie wordt gekozen. Een jaar later verovert hij een zetel in het Russische Congres van Volksafgevaardigden. En eind mei 1990 kiest dit Volkscongres hem zelfs tot voorzitter. Jeltsin begint op modern-leninistische wijze een dubbele macht op te bouwen: aan de basis vóór de ‘wederopstanding van Rusland’ en in de bovenbouw tegen Gorbatsjov en diens zieltogende Sovjet-Unie. Hij verlaat op 12 juli 1990 de partij en kiest voor de polarisatie op straat.

Gorbatsjov weet zich geen raad. Als hij in april 1991 toenadering tot Jeltsin zoekt is het voor Michail Sergejevitsj te laat. Op 12 juni wordt Jeltsin tot Russisch president gekozen. Gorbatsjov feliciteert hem een maand later bij zijn beëdiging. Nog een maand later, als Gorbatsjov op de Krim van een vakantie geniet, plegen een paar ministers en wat andere voormalige politieke vrienden een coup. Op die maandagmorgen 19 augustus 1991 is nagenoeg iedereen met vakantie, behalve Jeltsin. Staande op een tank spreekt hij voor het parlementsgebouw het volk toe, en via CNN de wereld. Het is crisismanagement van de beste soort. De putschisten deinzen terug. Jeltsin wint, laat Gorbatsjov naar huis komen en wast hem in het parlement ongenadig de oren. Drieënhalve maand daarna heft hij in één moeite door de Sovjet-Unie op. Gorbatsjov moet aftreden en Jeltsin betrekt het Kremlin. De persoonlijke en politieke wraak op de man, die hem heeft gemaakt en tevergeefs heeft willen breken, is compleet.

Maar de wijze waarop Jeltsin aan de macht is gekomen, zal hem nooit meer verlaten. Hij blijft een crisismanager, die alleen functioneert bij tegenstand. Zijn politieke stijl krijgt, naarmate het hervormingsproces vastloopt in een soort chaos waarvan alleen de brutalen profiteren, meer en meer manisch-depressieve trekjes.

Omdat Jeltsin niet geïnteresseerd is in de noeste arbeid van het overheidsbeleid is hij ook niet in staat om het maatschappelijke fundament onder de hervormingen te koesteren. Zijn plannen om het oude staatssocialisme om te bouwen tot een nieuw soort volkskapitalisme missen hun uitwerking op de burgers. De volksvertegenwoordiging maakt zich al ras tot hun tolk. Jeltsin durft de confrontatie met dit parlement lange tijd niet aan, maar de kans om weer crisismanager te zijn komt als hij in september 1993 het parlement alsnog naar huis stuurt. De radicale kern neemt de wapens op. Jeltsin bluft en wint. Het parlement wordt op 4 oktober overmeesterd. Of beter: weggeblazen.

Het is een keerpunt in het democratiseringsproces. Ruim twee maanden later blijkt deze militaire oplossing onvoldoende steun te genieten. Bij de eerste verkiezingen in het nieuwe Rusland worden Jeltsin-gezinde kandidaten vernietigend verslagen. De enige winst voor Jeltsin is de nipte meerderheid in het referendum over zijn nieuwe grondwet. Van gecoördineerde hervormingen is daarna geen sprake meer, van democratisering evenmin. In juridisch opzicht maakt willekeur de dienst uit. De inflatie woekert ondertussen genadeloos voort.

Totdat Jeltsin exact 365 dagen later weer tot actie overgaat, nu tegen de rebellerende Tsjetsjenen. Alle pogingen om de afgescheiden republiek in de Federatie te houden, zijn mislukt. Het leger moet uitkomst bieden. De operatie lijkt aanvankelijk een truc om de ideologische kloof te overbruggen. Met de ondergang van het leninistische evangelie en het onvermogen om de welvaart in de nieuwe markteconomie goed te verdelen is er een vacuüm van waarden en normen getrokken. Een beetje oorlog tegen de gehate Tsjetsjenen zou weer wat nationele cohesie kunnen bieden. Het pakt anders uit. Het leger maakt er een zootje van. Na 21 maanden wordt een akkoord gesloten waarmee Rusland in wezen erkent de oorlog te hebben verloren.

De politici moeten inmiddels de oren meer en meer laten hangen naar het maatschappelijke klimaat. Als de communisten in december 1995 de parlementsverkiezingen winnen en daarmee de toon zetten voor de presidentsverkiezingen van juni 1996, is het met de laatste hervormers – en met Jeltsins programma – gedaan. Jeltsin vervangt hervormers in de regering door nationalisten en technocraten. Uit een kansloze positie vecht hij zich in de lente van 1996 terug. Zijn motto: ik of de burgeroorlog, ik of het neo-stalinisme. En dat alles wordt ondersteund met onbeschaamde grepen uit de staatskas om twijfelaars over de streep te trekken.

Aldus kan Jeltsin zich presenteren als een leider (vozjd) conform oude Russische tradities. Alleen als vozjd kan hij de afstand overbruggen tussen de moderne tijd en het tsarisme. Slechts als vozjd kan hij volhouden dat het nieuwe Rusland niet hoeft te desintegreren. Hij omarmt de enige ideologie die Rusland echt verenigt: het primaat van de staat, met de gewapende macht als zijn klassiek geweldsapparaat.

Het werkt. De democraten kiezen, als puntje bij paaltje komt, bijna allemaal eieren voor hun geld. De nieuwe elite doet hetzelfde, omdat ze te veel te verliezen heeft. Want het hervormingsproces heeft noch geleid tot volkskapitalisme, noch tot een democratie, maar er zijn wel belangen mee gemoeid. Op Jeltsins Rusland is onmiskenbaar het belegen marxistische begrip ‘staatsmonopoliekapitalisme’ van toepassing. Economische belangen en politieke macht bleven nauw verstrengeld. Politici hebben nagenoeg allemaal ook materiële belangen in ‘geprivatiseerde’ ondernemingen die zijn uitgegroeid tot financieel-industriële conglomeraten. Deze oligarchie is de bakermat die Jeltsin, samen met de angst bij velen voor een communistische regressie, in juli 1996 aan zijn herverkiezing helpt.

Door zijn keuze voor autoritair en centraal leiderschap raakt Jeltsin verstrikt in het daarmee onlosmakelijk verbonden dilemma van het Russische moderniseringsproces. Wie het multiculturele Rusland politiek en bestuurlijk in een hand wil houden, kan niet óók democratiseren en federaliseren. In deze spagaat krijgt de klassieke Russische politieke cultuur weer ruimte. De cultuur waarin de leider zo ongeveer tussen God en mens zweeft en slachtoffer wordt van kwaadaardige Raspoetins die altijd rond het Kremlin cirkelen keert zich onmiddellijk tegen de leider zodra de bordjes verhangen zijn. Als verlicht democraat verloor Jeltsin zijn geloofwaardigheid. Als verlicht despoot heeft hij dat verlies nooit meer kunnen compenseren. Geloofwaardig werd pas weer de man die hij uitkoos als zijn opvolger: Vladimir Poetin.

Jeltsins verdienste was dat hij, als het erop aankwam, standvastig is geweest. Zijn manco is dat hij geen pogingen heeft ondernomen om te scheppen wat een democratie nodig heeft: een juridisch fundament voor een burgerlijke samenleving.

Hubert Smeets is oud-correspondent van NRC Handelsblad in Moskou.

Rectificatie / Gerectificeerd

De necrologie Verstrikt in het dilemma van de Russische geschiedenis (24 april, pagina 4) over Boris Jeltsin is een door de redactie bewerkte en verkorte versie van een artikel van Hubert Smeets dat op 3 januari 2000 werd gepubliceerd.