Russen zien Jeltsins verdiensten niet

Grote verdiensten en ernstige fouten. Boris Jeltsin hief de Sovjet-Unie van Michail Gorbatsjov op, hij privatiseerde de Russische economie, liet een vrije pers toe. Hij was de belichaming van een hoopvol en cynisch tijdperk.

Moskou, 24 april. - Michail Gorbatsjov, de laatste president van de Sovjet-Unie, condoleerde als eerste de familie van zijn oude aartsrivaal Boris Nikolajevitsj Jeltsin, die gisteren op 76-jarige leeftijd in Moskou aan een hartstilstand overleed. Onlangs verzuchtte Gorbatsjov nog dat hij kordater had moeten optreden tegen Jeltsin. Had hij hem maar tot ambassadeur benoemd in een ver land, dan waren veel rampen uitgebleven. Op Jeltsin schouders, zei Gorbatsjov gisteren, „rusten grote verdiensten voor ons land, maar ook ernstige fouten”.

Ruim zeven jaar na Jeltsins vertrek ziet Rusland zijn verdiensten niet. Jeltsins tijd was een ‘Tijd der Troebelen’, of zelfs ‘de grootste geopolitieke catastrofe van de vorige eeuw’, zoals Poetin de val van de USSR noemde. Een decennium waarin Rusland stuurloos ronddobberde, desintegreerde door een continue strijd om het geld en de macht tussen oligarchen, bureaucratenclans, maffiabendes en separatisten. Een tijd waar de oude regels niet langer werkten en nieuwe niet waren geformuleerd.

Ook voor westerlingen houdt het vaak op bij die tank in Moskou, augustus 1991, toen Jeltsin een couppoging van communistische hardliners weerstond. Hij straalde wilskracht en moed uit. Voor het Westen was het daarna vooral zaak hem in het zadel te houden omdat het alternatief erger leek: een rode revanche, een Russische Hitler met kernwapens zelfs. Westerse leiders kreunden als Jeltsin weer stomdronken op bezoek was, „zijn gezicht als een stomende aardappel met een toef zure room erop”, zoals een assistent van Clinton het uitdrukte. De Amerikanen haalden hem als een soms dwarse, dan weer aanhankelijke kleuter over ‘te doen wat goed voor Rusland was’, en voor het Westen. Rusland voelde zich vernederd.

Na 1991 lijkt Jeltsins loopbaan een catalogus van calamiteiten. Hij ontbond ongevraagd de Sovjet-Unie tijdens een dronken top in de bossen, stelde radicale hervormers aan die met hun economische shocktherapie tientallen miljoenen Russen in diepe armoede stortten. Hij privatiseerde in hoog tempo om een corrupte klasse van nieuwe rijken te scheppen die er belang bij hadden zijn bewind te beschermen. Het resultaat was een Rusland gekenmerkt door 19de-eeuws onrecht en ongelijkheid. Toen in 1993 een reactionaire contrarevolutie dreigde, stuurde Jeltsin tanks op het parlement af en voerde een autoritair, hyperpresidentieel bewind in. Waarop eind 1994 in Tsjetsjenië een oorlogje ontaardde in een bloedbad.

Waar ging het definitief fout? In 1996, schatte onlangs schaakkampioen Garri Kasparov. Toen had Jeltsin als overgangsfiguur het veld moeten ruimen. Kasparov: „Zoals elders in Oost-Europa hadden de communisten, terug in het zadel, moeten inzien dat ze alleen sociaal-democraten konden zijn.” ‘Democraten’ hadden dan geleerd voor de volksgunst te strijden in plaats van hem te stelen – want de extreem impopulaire Jeltsin werd in 1996 met cynische, oneigenlijke middelen herkozen.

Vervolg JELTSIN: pagina 4

JELTSIN

Onder Poetin wordt beleid Jeltsin voortgezet

Vervolg van pagina 1

Stemmen is sindsdien een kwestie van georganiseerd kiezersbedrog; democratie staat voor veel Russen gelijk aan corruptie.

In zijn tweede termijn verdween Jeltsin uit beeld door een serie kwalen, en genoot Rusland twee jaar relatieve stabiliteit. Tot die in 1998 gebaseerd bleek op een piramidespel van staatsleningen, en Rusland wegzakte in de roebelcrisis. Jeltsin en zijn entourage werden achtervolgd door corruptieschandalen, Rusland stond voor een grote zuivering. Tot Jeltsin onverwachts Poetin als opvolger naar voren schoof. Het laatste gambiet van de meestergokker.

Was Rusland onder Jeltsin op weg naar democratie, rechtsstaat en een markteconomie? Verlegde Rusland na Jeltsins Weimarrepubliek onder Poetin de koers richting dictatuur? Poetin werd in 1999 bewust gelanceerd als tegengif voor de gehate Jeltsin. Hij was jong, sportief, koel, mysterieus, zwijgzaam, hardwerkend en géén democraat. Een koekoeksjong, zo hoopten de Russen, die wraak zou nemen op het oude regime.

Jeltsin zag het uiteraard scherper. Poetin bleek een secure bureaucraat die onder een gelukkig gesternte van hoge olie- en metaalprijzen continuïteit bracht en door Jeltsin ingezette tendensen voortzette. Zoals de instroom van siloviki, sterke mannen uit politie, leger en KGB, in de staatstop. Of het tandeloos maken van de Doema, die zich onder Jeltsin verkocht aan de hoogste bieder.

De vrije pers was onder Jeltsin een wapen waarmee rivaliserende zakenclans elkaar zwart maakten: dat paste niet in Poetins Rusland, waar men discreet om de macht strijdt. De economie van met de bureaucratie vervlochten energie- en mijnconglomeraten veranderde niet: Poetin versterkte slechts de rol van de staat en disciplineerde de tycoons. Onder Poetin werden gangsters respectabele zakenlui, politici, Doemaleden. Is dat teleurstellend? Misschien had een ander het beter gedaan, maar de puinhopen van een veel kleiner multi-etnisch communistisch land, Joegoslavië, laten zien hoe het ook had kunnen aflopen.

Toen Jeltsin vorig jaar 75 werd, werd hij gefeliciteerd door zijn opvolger. Zijn tijd lijkt nu een periode van „ineenstorting”, aldus Poetin. „In feite werden toen alle belangrijke ontwikkelingen in gang gezet.” Jeltsin vond zichzelf een kapitein die het schip van staat door de storm loodste en zich impopulair maakte. Bij rustig weer gaf hij het roer over aan zijn getalenteerde luitenant Poetin.

Jeltsin was een man van horten en stoten, die indutte als het goed ging, maar scherp politiek instinct toonde in crisistijd – omstandigheden waaronder zijn opvolger soms wankel opereert. Jeltsin belichaamde het zowel naïeve, hoopvolle als cynische tijdperk waarover hij presideerde. Met één belangrijke kwaliteit: hij wist de boel een beetje bijeen te houden.