Poetin zet voort wat Jeltsin begon

Boris Jeltsin overleed gisteren op 76-jarige leeftijd aan een hartaanval.

Onder Poetin is de nieuwe elite gekristalliseerd die zich onder Jeltsin had gevormd.

Juist Michail Gorbatsjov, de laatste Sovjetleider, condoleerde als eerste de familie van zijn oude aartsrivaal Boris Nikolajevitsj Jeltsin, die gisteren op 76-jarige leeftijd in Moskou aan een hartaanval overleed.

Onlangs verzuchtte Gorbatsjov dat hij kordater had moeten optreden tegen Jeltsin. Had hij hem maar tot ambassadeur benoemd in een heel ver land, dan was Rusland tal van rampen bespaard. Op Jeltsin schouders, zo zei Gorbatsjov gisteren, „rusten grote verdiensten voor ons land, maar ook serieuze fouten”.

Ruim zeven jaar nadat Jeltsin kroonprins Poetin op de troon hees, ziet Rusland zijn verdiensten niet. Jeltsin wordt verantwoordelijk gehouden voor een ‘Tijd der Troebelen’, of zelfs ‘de grootste geopolitieke catastrofe van de vorige eeuw’, zoals Poetin het uiteenvallen van de USSR noemde. Een decennium waarin Rusland stuurloos ronddobberde in de internationale arena, desintegreerde door een continue strijd om het geld en de macht tussen oligarchen, bureaucratenclans, maffiabendes en separatisten. Een tijd waar de oude regels niet langer werkten en nieuwe niet waren geformuleerd.

Ook westerlingen valt het moeilijk Jeltsins verdiensten te zien. Voor hen houdt het meestal op bij die tank voor het Witte Huis in Moskou, augustus 1991, toen Jeltsin een couppoging van communistische hardliners weerstond. Hij straalde wilskracht en moed uit, toen ook al in hoge mate jenevermoed.

Voor het Westen was het vooral zaak Jeltsin in het zadel te houden omdat het alternatief erger leek: een rode revanche, een Russische Hitler met kernwapens zelfs. Westerse leiders kreunden als Jeltsin weer stomdronken op staatsbezoek was, „zijn gezicht als een stomende aardappel met een toef zure room erop”, zoals een assistent van Clinton het uitdrukte. De Amerikanen gaven hem dan ‘de spinaziebehandeling’: haalden hem als een soms dwarse, dan weer aanhankelijke kleuter over ‘te doen wat goed voor Rusland was’, en voor het westen. Rusland voelde zich diep vernederd.

Waar ging het definitief fout? 1996, schatte onlangs schaakkampioen Garri Kasparov. Toen had Jeltsin als overgangsfiguur het veld moeten ruimen. Kasparov: „Zoals elders in Oost-Europa hadden de communisten, terug in het zadel, ingezien dat ze sociaal-democraten waren.” Maar in plaats daarvan werd in Rusland de extreem impopulaire Jeltsin met oneigenlijke middelen herkozen.

Was Rusland onder Jeltsin op weg naar democratie, rechtsstaat en een markteconomie, zoals je vaak hoort? Verlegde Rusland na Jeltsins Weimarrepubliek onder Poetin de koers richting dictatuur? Zeer ten dele. Poetin werd in 1999 bewust gelanceerd als antithese van de diep gehate Jeltsin. Hij was jong, sportief, koel, mysterieus, zwijgzaam, hardwerkend en géén democraat. Een koekoeksjong, zo hoopten de Russen, die wraak zou nemen op het oude regime.

Jeltsin had het scherper gezien. Poetin bleek een secure bureaucraat die onder een gelukkig gesternte van hoge olie- en metaalprijzen vooral continuïteit bracht en door Jeltsin ingezette tendensen voortzette. Zoals de instroom van siloviki, sterke mannen uit politie, leger en KGB, in de staatstop. Of het tandeloos maken van de Doema, onder Jeltsin een corrupt moeras dat zich verkocht aan de hoogste bieder.

De vrije pers was onder Jeltsin een wapen waarmee zakenclans elkaar zwart maakten: dat paste niet langer in Poetins Rusland, waar men discreter om de macht strijdt. Poetin erfde een economie gedomineerd door grote, met de bureaucratie vervlochten energie- en mijnconglomeraten die de wet naar hun hand zetten; hij versterkte de rol van de staat en disciplineerde de zakenbaronnen. Tenslotte voltooide hij de oorlog in Tsjetsjenië die Jeltsin was begonnen.

Vorige week bezochten we Jekaterinenburg, de industriestad in de Oeral waar Jeltsin zijn politieke sporen verdiende. Zoals de rest van Rusland veranderde de stad in de jaren negentig in een gangsterparadijs. Vanaf 1992 voerden misdaadbendes een ware burgeroorlog om de rijkdommen van de regio. Op de kerkhoven staan de helden van toen in zwart marmer gekerfd met hun statussymbolen: de Mercedes-600, een sneeuwscooter, een Italiaans maatpak. Heeft Poetin de macht van de gangsters gebroken? Integendeel, onder hem werden het respectabele zakenlui, politici, Doemaleden zelfs. Met een portret van Poetin boven hun bureau. Onder Poetin kristalliseerde de nieuwe elite die zich onder Jeltsin had gevormd.

Is dat teleurstellend? Misschien had een ander het beter gedaan, maar een blik op de puinhopen van een veel kleiner multi-etnisch communistisch imperium, Joegoslavië, laat zien hoe het ook had kunnen aflopen.

Toen Jeltsin vorig jaar 75 werd, kreeg hij de hartelijke felicitaties van zijn opvolger. Zijn tijd lijkt nu een periode van totale „kollaps”, aldus Poetin. „Maar in feite werden toen alle ontwikkelingen in gang gezet.” Jeltsin klopte zichzelf even op de borst: hij was een kapitein die het schip der staat door de storm loodste en zich impopulair maakte. Bij rustig weer gaf hij het roer over aan zijn getalenteerde luitenant Poetin.