Landrovers tussen de roestige havenkranen

Vroeger maakten havenkranen de dienst uit in Amsterdam-Noord. Nu verandert het in een gebied waar kunstenaars en bedrijven zoals MTV zich graag vestigen. En is het vooral zaak om niet te netjes te worden.

Leen Puister (78) zit op het voordek van de oude mijnenveger Hare Majesteit Mahu. De zon schijnt op zijn verweerde gezicht. Ooit vocht hij in Indië en later Korea. Nu knapt hij met een aantal andere oorlogsveteranen de mijnenveger op. Halverwege zijn ze. Als het schip af is, willen ze publiek rondvaren. Tochtjes over het IJ en door de Amsterdamse haven.

Vorig jaar werd het schip door twee boten naar Rotterdam gesleept. Het moest figureren in de film Zwartboek. Helaas moest wel de Duitse vlag in top, zegt Puister. Maar het schip kreeg voor haar rol wel een kanon van de marine. Dat mochten ze houden. Vier seconden verscheen de mijnenveger uiteindelijk in beeld. Nu ligt het weer op de NDSM-werf in Amsterdam-Noord, de thuishaven sinds 2003.

In de afgelopen vier jaar heeft Puister het terrein van de voormalige Nederlands Dok en Scheepbouw Maatschappij (NDSM) zien veranderen. Toen hij er kwam waren er vooral kunstenaars en af en toe een duister figuur. Zij zaten in de oude loodsen, scheepshellingen en maakten gebruik van industriële restanten. Langzaam kwamen er steeds meer commerciële bedrijfjes. Toen kwamen containerwoningen voor studenten en horecagelegenheden. En nu herkent Puister het terrein niet meer terug. Zo gaat dat, weet hij. „Als ik over het IJ vaar, herken ik Amsterdam ook niet meer.”

Hoe het zo kwam weet niemand, maar Amsterdam-Noord is sinds een aantal jaren opeens de plek voor de creatieve industrie. Filmproducenten, reclamebureaus, architecten; allemaal willen ze aan de overkant van het IJ zijn. De Amsterdamse Meeuwenlaan is in korte tijd een verzamelplek geworden van bedrijven zoals filmdistributeur A-film en filmproducent Motel Films. Het kroonjuweel van Amsterdam-Noord tot nu toe is het kantoor van MTV, dat eind vorig jaar open ging op het NDSM-terrein. Waarom zij er heen gingen? Het is een energiek en ruig gebied en is dichtbij de stad, verklaarde de directeur hun komst.

Rob Post is heel blij met de komst van al deze bedrijven naar Amsterdam-Noord. Hij is stadsdeelvoorzitter. Echt populair was zijn stadsdeel nooit.

In Amsterdam-Noord wonen de wat asocialere Amsterdammers. Na Kerst verbranden ze massaal kerstbomen. Als er gevoetbald wordt, hangen ze hun hele wijk vol met oranje prullaria. En waar ze dat van betalen is een raadsel.

Post lacht. Hij kent ze allemaal, die vooroordelen. Maar die, zegt hij, verdwijnen. Noord is nu écht onderdeel van Amsterdam aan het worden, zegt hij trots. En het geheim is het IJ. Want Noord ligt aan „de zonnige kant” van het IJ. En daar, langs het water begint zijn stadsdeel op te bloeien. De kustenaars kwamen vanzelf, de creatieve industrie ook, en nu gaat het stadsdeel nieuwe bewoners lokken.

Je moet het zo zien, stelt Post, het IJ wordt steeds meer een rivier die door Amsterdam stroomt. Op zijn werkkamer hangt een grote kaart van Amsterdam. Hij loopt er naar toe en begint te wijzen. „Het centrum ligt nu aan de ene kant van het IJ en aan de andere kant is Amsterdam-Noord. Straks is het centrum van de stad aan beide kanten van het IJ”, zegt hij stellig. De verbinding over het IJ bestaat nu uit veerpontjes, maar straks in 2012 zal de Noord/Zuidlijn, een nieuwe metrolijn die Noord- en Zuid-Amsterdam gaat verbinden, rijden. „En ik weet niet wanneer, maar ooit komen er bruggen over het IJ.”

René Grotendorst staat op een grote zandvlakte aan de rand van het water. Aan de andere kant ligt het centraal station. Grotendorst wijst rond. Rechts zie je de havens van Amsterdam. Recht voor je het centrum. Links het Oostelijk havengebied. Daar in de hoek komt het nieuwe filmmuseum. Vlak voor je varen schepen heen en weer. En hier, waar hij staat, komen woningen, met een groene wandelstrook langs het water. Hij bedoelt maar, is dit geen prachtige plek?

In 2003 kocht de gemeente het terrein waar Shell tientallen jaren zat. Nu heet het Overhoeks, waar in totaal 2.200 woningen, 160.000 vierkante meter kantoren en stedelijke voorzieningen moeten komen. Afgelopen vrijdag startte de verkoop van de eerste 115 woningen. Grotendorst is de projectdirecteur. Hij heeft het over een compleet nieuwe stadswijk, waar wonen en werken gecombineerd wordt.

Grotendorst woont zelf in Amsterdam Noord en kent de geschiedenis. Noord, zegt hij, was van de scheepsarbeiders. Alleen bij Shell zaten hoogopgeleiden. „Maar die hadden hun eigen enclave, met een eigen pontje dat ze heen en weer voer.”

En nu komt er iets nieuws voor Noord. Een terrein met veel woningen, vanaf 250.000 euro, wat een nieuw soort bewoner naar Noord moet lokken.

In een van de oude scheepshellingen op het NDSM-terrein heeft Maarten de Wolff zijn werkplaats. Hij is „metaalkunstenaar”. Zo maakt hij decoronderdelen voor theatergroepen. De werkplaats is een donkere betonnen ruimte, van voor naar achter volgestopt met stukken metaal, glasflessen en gereedschap. In 2000 had hij werkruimte nodig, fietste Amsterdam rond en hoorde via via dat hij hier moest zijn. Toen hij kwam zat er van alles. Kunstenaars, maar ook „halve criminelen”, die wat in de pillen deden. „Mijn buurman is ook zo’n kruimeldief. Ik geloof dat hij op het moment weer in de bak zit.”

De Wolff weet wel te weten waarom „de commerciëlen” opeens overal opduiken. Ze hebben een haat-liefde verhouding met kunstenaars en rafelranden, denkt hij. „Ze vinden het wel interessant en spannend. Ze willen er wel dichtbij zitten, maar niet bovenop. Ze willen wel bij het ongeorganiseerde zitten, maar niet er in.” Maar ach, zegt hij, het levert ook wel leuke contrasten op. Kom je het NDSM-terrein op, zie je eerst de Landrovers en Audi’s van MTV staan, en daarna de roestige kranen en donkere plekken waar zij in werken.

Daar zit de spanning, zegt Rob Post. De grote bedrijven komen op Noord af omdat het nog alternatief en ongeorganiseerd is, maar door hun komst kan dat juist veranderen. Dat merkte hij ook bij MTV. De inkt van het contract was nog niet droog of ze hingen al aan de lijn. Dat er toch wel lantarenpalen geplaatst zouden worden. En of hun parkeerplekken wel een beetje netjes gemaakt konden worden. Dat gebeurde. Maar het is wel oppassen, zegt Post. „Want we willen het terrein wel karakteristiek houden.”

Maar daar heeft stadsdeel Noord iets op gevonden. Een deel van de oude scheepswerven zal een rijksmonument worden. Om de discussie te voorkomen welk onderdeel van de scheepswerf wel en welke loods niet, is besloten om de status van rijksmonument aan te vragen voor alles wat op de route ligt die de schepen vroeger op de werf aflegden.