Esthetiek of waarheid?

Vandaag opent de tentoonstelling World Press Photo 2006 in Amsterdam.

Een foto liegt niet, zolang er niet is gemanipuleerd. Maar is dat voldoende?

en Laura Walburg

Oorlogstoerisme, kopten de kranten boven de winnende World Press Photo 2006. Er staan jongeren op met zonnebrillen en mobiele telefoons die in een open rode Mini Cooper kijken wat er over is van de door Israëlische bommen vernietigde shi’itische wijken in de Libanese hoofdstad Beiroet.

Pas een paar weken nadat de foto had gewonnen, kwam het ware verhaal boven. Wat we zagen, waren bewoners die in een geleende auto polshoogte kwamen nemen in hun eigen wijk. Strakke truitjes en grote zonnebrillen is de normale dracht voor Libanese jongeren, arm en rijk.

Fotograaf Spencer Platt had geen idee wie hij fotografeerde. „Het was de eerste dag van het staakt-het-vuren en plotseling dook deze auto op”, zegt de fotograaf, die het afgelopen weekeinde in Nederland was om zijn prijs in ontvangst te nemen. „Het rood van de auto en de jonge mensen die erin zaten, vormden een sterk contrast met de puinhopen en de chaos. Ik wist dat ik een mooie foto had gemaakt.”

Is dat wel voldoende? Hoeft een fotograaf alleen maar een mooie foto te maken en houdt daarmee zijn verantwoordelijkheid op? Of is het zijn journalistieke taak om het hele verhaal te vertellen? Gelden voor de fotojournalistiek dezelfde criteria als voor de geschreven journalistiek?

Platt trekt zich niets aan van de controverse rond zijn foto. „Een foto wordt door elke lezer anders gezien. Er is niet één juiste interpretatie”, zegt hij.

Hij hanteert als fotograaf de regel dat hij de werkelijkheid niet mag manipuleren. „Wat er op de foto staat is echt gebeurd, het is de realiteit. Mijn foto voldeed niet aan het stereotype beeld dat mensen hebben van oorlogsslachtoffers. Daardoor ontstond alle opschudding.”

Joris Luyendijk, oud-correspondent in het Midden-Oosten en auteur van Het zijn net mensen, een kritisch boek over nieuwsgaring, is blij met de controverse die is ontstaan rond de foto. „Het is een goed voorbeeld van de culturele filters die de Westerse media hebben. We vinden het moeilijk om slachtoffers anders te zien dan de stereotype beelden die er heersen. Door de discussie die is ontstaan, zijn mensen meer te weten gekomen over de inwoners van Libanon.”

Oorlogsfotograaf Peter van Agtmael uit de Verenigde Staten vindt dat een fotograaf niet hoeft te zorgen voor een juiste interpretatie van een foto. Dat is volgens hem de taak van een redactie.

Zijn schokkende reportage over de oorlog in Irak won de tweede prijs in de categorie algemeen nieuws. „Een foto is de waarheid, iets dat puur en objectief is. Mijn foto’s vertellen geen leugens. Door een verkeerd onderschrift of een artikel met een andere strekking, kan een foto een andere betekenis krijgen. Zo kun je als redacteur ontzettend makkelijk de boel naar je hand zetten.”

Niet manipuleren. Is dat de enige verantwoordelijkheid van een nieuwsfotograaf? Voor geschreven journalistiek geldt dat nieuws moet kloppen. Daarom zijn er regels als verificatie van feiten, bronvermelding en hoor en wederhoor. Moeten voor foto’s niet dezelfde regels gelden?

World Press-juryvoorzitter Michele McNally, adjunct-hoofdredacteur en fotochef van de New York Times, vindt dat de fotograaf verantwoordelijk is voor een juiste interpretatie. „Voor nieuwsfoto’s gelden dezelfde journalistieke regels als voor geschreven stukken. Ook een foto moet betrouwbaar zijn, de feiten moeten zijn gecontroleerd en de bronnen bekend zijn.”

Volgens McNally is dat ook een kwestie van vertrouwen tussen redacteur en fotograaf. „In het geval van Platt vertrouwden we de fotograaf. En wij hebben er niet bij gezet dat het om oorlogstoeristen ging, want dat wisten we niet. Wanneer een redacteur in een bijschrift meer informatie zet dan de fotograaf geeft, dan is híj daarvoor verantwoordelijk.”

Maar ook al zouden alle foto’s gecheckt worden en de bronnen vermeld, nog steeds gunnen foto’s de kijker maar één blik op een beperkt deel van de werkelijkheid. Bovendien maakt een fotograaf vaak het liefst foto’s die een zekere esthetische waarde hebben. Mensen blijven kijken naar beelden die voor meerdere uitleg vatbaar zijn. Die foto’s lokken discussie uit, één van de redenen waarom Platts foto won. Hoe vallen deze esthetische criteria te rijmen met het doel van de journalistiek: waarheidsvinding?

Oorlogsfotograaf Van Agtmael: „Een foto legt niet uit hoe de situatie precies in elkaar steekt, maar vult de tekst aan.”

World Press Photo-winnaar Platt: „De foto’s van een journalist moeten de werkelijkheid tonen met al haar drama en onrechtvaardigheid. Maar ook met haar complexiteit. Dat doet mijn foto uit Beiroet. En in een maatschappij die visueel verzadigd is door tv en sexy billboards moet je wel een dynamische foto maken om de aandacht te trekken.”

Op de tentoonstelling in de Oude Kerk in Amsterdam zijn niet alleen de winnende World Press Photo’s te zien, maar ook twee reportages die Platt in Congo en Bolivia maakte. Binnenkort gaat hij naar de Centraal-Afrikaanse Republiek, om een vergeten verhaal te vertellen. Met meerdere foto’s. Platt: „Een losse foto is als een citaat dat je ergens uithaalt. Je moet een foto in een serie zien. Een enkele foto is maar een deel van het verhaal.”

De winnende foto's zijn t/m 17 juni te zien in de Oude Kerk in Amsterdam. Meer info over World Press Photo is te vinden op: www. worldpress.org