Tropenrooster

Men zegt dat een samenleving – in de meest letterlijke zin van samen-leving – pas functioneert als de klokken synchroon lopen. Johan Goudsblom schreef er mooie stukken over in zijn boek Het regime van de tijd. Het zou wat zijn als we maar een beetje naar de hemel zouden kijken en aan de stand van de zon zouden zeggen: ha, het is nu tijd voor mijn afspraak.

Daarom zijn alle kerktorens voorzien van klokken. Het beieren van die klokken zegt aan de mensen: jongens, het is nu acht uur, en dat geldt voor iedereen! Je kunt niet zeggen: kan me niet schelen, voor mij is het zeven uur en ik blijf nog een uurtje in mijn bed.

De smoes dat je laat bent, omdat je horloge het niet doet, werkt al lang niet meer. Tijd is een afspraak. Het is tamelijk arbitrair, zoals we merken als we van de wintertijd naar de zomertijd gaan, maar iedereen moet eraan gehoorzamen. Als de samenleving zegt dat het acht uur is, kun je geen beroep doen op je persoonlijke vrijheid. Je gehoorzaamt.

Dat kan soms verwarrend zijn. Laatst werd ik wakker en zag ik op mijn kleine klokradio dat het zeven uur was. Ik sprong op, omdat ik om half acht een afspraak had met een vriend. Ik belde de vriend op om te zeggen dat ik misschien een paar minuutjes verlaat zou zijn, omdat ik me verslapen had, waarop de vriend zei: we hebben om half acht vanavond afgesproken. Het is nu zeven uur ’s ochtends.

In Suriname is bij wet geregeld dat de officiële tijd van het land wordt bepaald door de klok van de toren van Financiën. Het is een heel mooie toren, een replica van een toren in Groningen, waar de toenmalige gouverneur van Suriname vandaan kwam. Maar die klok stond in de jaren negentig maandenlang stil, op de symbolische tijd van vijf voor twaalf.

Schelto baron Van Heemstra, die toen de Nederlandse ambassadeur in Paramaribo was en toevallig ook een verwoed klokkenmaker is, klom de toren in en zag dat de raderwieltjes alleen maar geolied moesten worden. De klok deed het weer en dat stond de volgende dag in de krant.

De Nederlandse ambassadeur wendde zich daarop tot president Venetiaan met het aanbod om de klok van de toren van Financiën drie keer per week te oliën en op te winden. Waarop Venetiaan zei: Nee, dank u, we willen niet dat Nederland weer bepaalt hoe laat het is in Suriname.

Toen ik in Paramaribo op de lagere school zat, gold voor heel Suriname het tropenrooster. Dat betekende dat alle kantoren, bedrijven en scholen om zeven uur ’s ochtends begonnen en om één uur ’s middags sloten. De volwassenen moesten om vier uur ’s middags weer naar het werk, voor twee uurtjes. Tussen een en vier in de middag is het in de tropen toch te warm om te werken; in die tijd eet je en doe je een middagdutje.

Maar het kost wel wat, dat heen en weer gereis van huis naar werk. Toen in het begin van de jaren zeventig de oliecrisis uitbrak, besloot de regering een ander tijdsregime in te voeren: iedereen werkt gewoon acht uur achtereen en alle bedrijven en kantoren mochten zelf bepalen waar ze de acht uren vandaan haalden.

Het gevolg is dat je tegenwoordig in Paramaribo niet meer weet wanneer welk kantoor of bedrijf open of gesloten is. Het postkantoor sluit om drie uur, maar het winkeltje van het postkantoor, waar je NRC Handelsblad van de vorige dag kunt halen, sluit om half drie. Het kantoor van de KLM sluit om twee uur, de meeste winkels sluiten om vijf uur, maar de supermarkten zijn weer open tot negen uur’s avonds, de slijterijen tot zeven uur, overheidskantoren sluiten om drie uur, maar publieksdiensten en loketten al om twee uur. Geen peil op te trekken, zelfs de meest bedreven taxichauffeurs kunnen niet bijhouden welke instantie wanneer geopend is en wanneer niet. Ze zeggen: we kunnen het proberen.

De casino’s zijn altijd open, behalve tussen zes en elf uur ’s ochtends. Na één uur ’s middags kun je in Paramaribo geen belegde broodjes meer krijgen omdat, zo is de verklaring, ‘de mensen na één uur alleen warm eten zoeken’. Maar ik zoek om drie uur nog steeds een broodje! Niets mee te maken, en ik gehoorzaam. Een klok is een klok.

Het ergste gevolg van het feit dat de klokken in Suriname niet synchroon lopen, is dat er eigenlijk niet meer wordt samengeleefd. Er kan bijvoorbeeld niet meer samen worden gegeten. Scholieren zijn om één uur vrij, moeder om drie uur, vader om vijf uur. Als moeder thuiskomt, doet ze eerst haar middagdutje en begint dan pas te koken. Het eten is vanaf zeven uur ’s avonds op tafel en men schept voor zichzelf een bordje op en nestelt zich voor de tv.

Wij moesten vroeger na school onmiddellijk naar huis. Het eten stond op tafel en vader en moeder waren aan het wachten. Nu heeft het voor de jongeren geen zin om meteen naar huis te gaan. Er is niemand thuis, en er is ook geen eten. Je kunt beter met je vriendjes op straat blijven hangen, bij snackbars en cybercafés, streken uithalend, gein trappend.

Ik vroeg aan een hoge regeringsfunctionaris waarom het tropenrooster verlaten is. Als bezuiniging op energie, zei hij plechtig. Maar tussen een en drie is het toch te warm om te werken, zei ik. Waarop hij zei: Dat was vroeger zo. Nu hebben we overal airco’s.

ramdas@nrc.nl