Eten en drinken met geliefde overledenen

Het weekeinde na pasen gedenkt de Russisch-orthodoxe kerk de ‘ontslapenen’. In Moldavië wordt er uitbundig gepicknickt op de begraafplaatsen.

De Moldavische schilder Victor Gutu (1963) rebelleerde ten tijde van de Sovjet-Unie tegen de beperkingen van het verplichte realisme. Nu laat hij zich bij zijn landschappen, stillevens en portretten inspireren door tradities op het Moldavische platteland en de magie van Chagall is nooit heel ver weg. ,,Bevroren tijd”, noemde Gutu een serie schilderijen; officieel heet het dat hij met zijn werk de identiteit van zijn land opnieuw tracht te ontdekken.

Wat die identiteit precies inhoudt is in Moldavië ook inzet van politiek debat. Is die overwegend Roemeens en ruraal, zoals de nationalisten dat graag zien? Of moet je Moldavië meer kosmopolitisch definiëren, als deel van het voormalige grondgebied van de Sovjet-Unie, met een meer Russische oriëntatie? De huidige president Voronin kiest voor de vlucht vooruit, door met alle macht toe te werken naar het lidmaatschap van de Europese Unie, hoe illusoir ook.

Maar als je naar het werk van Gutu kijkt, op een expositie in galerie Aorta in de Moldavische hoofdstad Chisinau, dan zie je nog iets anders doorschemeren. Op het doek De wolk, de boom en de man is de kraag van de man bloedrood, alsof hem net de hals is doorgesneden. Ook zijn er veel engelen te zien. Gutu ontkent met kracht dat hij de dood schildert, maar galeriehoudster Irina Grabovan bevestigt mijn vermoeden: ,,Al het werk van Victor Gutu gaat over de dood.’’

Een dag eerder hadden we kunststudenten uit Chisinau gevraagd waar we het best in beeld konden brengen wat specifiek is voor de Moldavische cultuur. Een aantal kwam met de suggestie van de grote begraafplaats Doina, een week na pasen. Maandag is dan de Gedenkdag van de Ontslapenen, wanneer iedereen het graf bezoekt van familieleden.

Het is een traditie in de orthodoxe kerk, enigszins te vergelijken met het rooms-katholieke Allerzielen, maar dan uitbundiger en massaler. In Moldavië is de maandag weeks na pasen een officiële feestdag, waarop winkels, scholen en kantoren gesloten zijn.

Ook op zondag is het centrum van Chisinau al leeg en is er een constante stroom van verkeer noordwaarts, naar de Doinastraat. Verkeersagenten in gele hesjes laten alleen openbaar vervoer door en regelen het in- en uitstappen van de gratis autobussen.

Op bijna elk graf staat minimaal een bankje, maar vaak ook een picknicktafel. Die worden in afwachting van de grote bezoekdag gelakt of geverfd, net als de hekjes om het graf. Verkopers van bloemen en andere versierselen doen goede zaken. Ook de zerken worden schoongemaakt. Verreweg de meeste bevatten een in graniet geperste foto van de overledene, hetgeen een boeiend effect oplevert, alsof je een schim hebt weten vast te leggen. De doden lachen je toe, in uniform of op hun paasbest.

Op zondag is het drukker dan op een koopavond voor kerstmis in de Bijenkorf. Iedereen zeult met plastic zakken vol eet- en drinkwaar, naast kaarsen, bloemen, kransen en slingers.

De eerste familie die we spreken heet Bularga. Men gedenkt echtgenoot en zwager Ion. Kinderen zijn er niet, want die wonen in New York en Las Vegas. We krijgen ook een glaasje wijn aangeboden, en gelukkig zijn we vooraf geïnstrueerd wat te doen. Je hoort het niet op te drinken, maar een slokje te nemen en de rest in kruisvorm te op het graf te plengen.

Ietsje verderop worden we aangesproken door een andere vrouw. Ze houdt ons twee glaasjes Kvint voor, uitstekende Moldavische cognac, en een plastic doos vol gevulde druivenbladeren en nodigt ons uit om op haar Sergiu te komen drinken. Sergiu is tragisch genoeg maar 24 geworden, en wat we ook proberen, we komen er niet achter waarom hij zo jong is gestorven. We doen weer het ritueel en krijgen wel andere informatie. Nastasia heet de moeder van Sergiu, en ze heeft een zoon of dochter in Parijs. Haar zuster staat ernaast en die heeft een kind in Griekenland.

Het is anders dan de kille manier waarop wij met onze doden omgaan. Er wordt op Doina niet veel gehuild of gerouwd, althans niet zichtbaar. Feest is het evenmin, maar de herdenkingsrituelen zijn meer op het leven gericht dan op de dood. Het is de bedoeling dat de doden niet alleen worden gelaten, dat duidelijk wordt gemaakt dat ze er nog steeds bijhoren. Misschien bestaat de Moldavische identiteit wel uit de opzichtigheid van zulke gulle rituelen, zodat er geen misverstand kan ontstaan over de intentie.