De vrouw eist, de man ontwijkt

Machteloosheid was een populaire verklaring voor het terugkerende stramien dat vrouwen doordrammen in echtelijke ruzies. Maar nieuw onderzoek vindt daarvoor geen enkel bewijs. Ellen de Bruin

Vrouw klaagt en zeurt; man geeft geen antwoord meer en trekt zich terug, al dan niet achter de krant. Van alle vormen die een ruzie kan aannemen, is dit patroon van demand-withdraw (letterlijk: eisen-terugtrekken) wel een van de bekendste, en veruit het meest onderzochte. Het komt vooral in slechte relaties vaak voor, en het is meestal de vrouw die iets wil en de man die als reactie daarop juist niets meer wil.

Maar waarom komt dat patroon zo vaak voor? Ligt het in de aard van de vrouw om te zeuren? Of is het een teken van macht dat de man dat klagende wezen in zijn huis kan negeren? Die laatste mogelijke verklaring – de ‘sociale structuur hypothese’ – heeft de laatste tien jaar onder psychologen steeds meer aanhang gekregen. Maar nu heeft een team onderzoekers van Iowa State University onderzocht of klagende vrouwen echt zo machteloos zijn, en daar geen enkele aanwijzing voor gevonden. Hun onderzoek is gepubliceerd in het aprilnummer van Journal of Counseling Psychology.

Macht is wel een vaag en dus moeilijk te onderzoeken begrip. Mensen weten soms zelf ook niet precies wie de meest machtige is in hun relatie, of ze denken dat hun relatie gelijkwaardig is terwijl buitenstaanders zó zien dat dat niet klopt. Daarom onderzochten de psychologen uit Iowa verschillende vormen van macht. Ze vroegen aan hun proefpersonen in hoeverre die zelf dachten dat ze hun partner konden beïnvloeden, keken naar verschillen in sociaal-economische status tussen man en vrouw, en lieten onafhankelijke beoordelaars scoren hoe vaak man en vrouw tijdens ‘probleemgesprekken’ probeerden de ander te domineren en hoe vaak dat lukte. Het enige machtsverschil dat ze vonden was dat vrouwen mannen meer domineerden dan andersom, maar misschien was dat wel gewoon onderdeel van het patroon.

intimiteit

Nu zijn met dit onderzoek nog niet alle mogelijke definities van macht uitgeput. Het geeft bijvoorbeeld ook macht om de meest aantrekkelijke partner te zijn met de beste sociale vaardigheden, de meeste alternatieven, of het minste belang bij de relatie. Of de verklaring zou erin kunnen liggen dat vrouwen meer intimiteit willen dan mannen – dat geeft de man ook een bepaalde vorm van macht. Een sluitende verklaring is er kortom nog niet; wel is inmiddels uitvoerig onderzocht hoe, bij wie en wanneer het patroon optreedt.

Het demand-withdraw-patroon in heteroseksuele relaties mag zich al ruim dertig jaar in de belangstelling van psychologen verheugen. Het is dan ook een heel destructieve manier van communiceren. Het patroon is karakteristiek voor slechte relaties, en stellen die regelmatig op die manier ruziemaken en bovendien niet vaak genoeg lief voor elkaar zijn, worden in de loop der tijd steeds minder tevreden met hun relatie. Regelmatige blijken van genegenheid kunnen namelijk als een buffer werken; zonder dat gaat het negatieve patroon zichzelf versterken en wordt de relatie steeds slechter. Alleen in relaties waar de vrouw alcoholist is of als er sprake is van huiselijk geweld draait het patroon om: dan gaat juist de man eisen en de vrouw ontwijken.

Het klassieke patroon moet voor veel mensen herkenbaar zijn, als je naar de zelfhulpboekenmarkt kijkt. Het wordt, ontdaan van de destructieve angel, beschreven in John Grays bestseller Men Are From Mars, Women Are From Venus uit 1992: ‘Terwijl de Marsbewoner zich meestal afzondert en stilletjes nadenkt over wat hem dwarszit, heeft de Venusbewoner instinctief behoefte aan praten.’ Maar al ruim tien jaar eerder verschenen er populair-psychologische boeken over het onderwerp, zoals Passive Men, Wild Women van Pierre Mornell (1979), en nog steeds verschijnen er regelmatig titels als The Emotionally Unavailable Man: A Blueprint for Healing van Patti Henry (2004). Dat zal ook nog wel een tijd doorgaan, want de negatieve spiraal van het demand-withdraw-patroon is gemakkelijker te onderzoeken dan aan te pakken.

video

Bij dit type onderzoek nodigen psychologen meestal getrouwde stellen uit om over één of meer door de man en door de vrouw gekozen problemen in de relatie te praten. Die gesprekken worden opgenomen op video en vervolgens door andere psychologen beoordeeld. Ook moeten de partners zelf vragen over de gesprekken en over hun relatie beantwoorden. Uit een aantal Amerikaanse studies, begin jaren negentig gepubliceerd, bleek steeds dat het klassieke demand-withdraw-patroon (de vorm vrouw klaagt, man trekt zich terug) alleen optreedt bij de onderwerpen die de vrouw aandraagt, en niet bij de problemen die de man graag wil bespreken. Ook bleek dat het patroon het sterkst zichtbaar (voor de beoordelaars) en voelbaar (voor de huwelijkspartners) was in de relaties waarin man en vrouw het minst tevreden waren. Recent onderzoek toonde nog aan dat de klagende vrouw zelf degene is die het meest last van het patroon heeft: ze windt zich het meest op, haar stresshormonen pieken na een demand-withdraw-gesprek en haar kans op depressieve klachten wordt groter.

Waarom zitten vrouwen dan toch in die actieve, eisende rol? De psychologen opperden twee verklaringen: de mogelijkheid dat vrouwen meer intimiteit verlangen dan mannen, en de mogelijkheid dat vrouwen meer veranderingen willen in de traditionele huwelijkssituatie. Inderdaad bleek uit vervolgonderzoek, onder andere van de Nederlandse psycholoog Esther Kluwer, dat het klassieke demand-withdraw-patroon vaker optreedt naarmate de vrouw minder tevreden is met de verdeling van huishoudelijke taken – maar ook dat dit de problemen binnen de relatie alleen maar erger maakte, en de kans verkleinde dat de man meer in huis zou gaan doen. De man heeft op dat punt de macht, is het idee. Hij is gebaat bij de status quo, namelijk een ‘ouderwetse’ taakverdeling, en volgens de eerdergenoemde sociale structuur hypothese was dat de reden dat vrouwen de klagende positie innemen – een machteloze positie.

verschillen

Maar nu blijkt het dus niet precies die vorm van macht te zijn waardoor het patroon optreedt. Het gaat kennelijk ergens anders over. Intimiteit is een sterke kandidaat. Uit vorig jaar gepubliceerd onderzoek bleek al dat het demand-withdraw-patroon sterker optreedt naarmate man en vrouw sterker verschillen in hun behoefte aan intimiteit.

En dat is trouwens vergelijkbaar met een andere relatie waarin het patroon optreedt: ook pubers die bezig zijn zich van hun (in hun ogen) steeds meer eisende en zeurende ouders los te maken, blijken vaak enorm te withdrawen.