De theorie in Den Haag

Zestig gemeenteraden namen afgelopen maanden moties aan die trouwambtenaren verplichten homohuwelijken te sluiten. De wethouder van de ChristenUnie in Smallingerland trad erom af, hoewel het regeerakkoord van het kabinet Balkenende IV juist bepaalt dat ambtenaren mogen weigeren homo’s te trouwen. De ChristenUnie zit er mee in zijn maag: hoe nu verder met het ethisch reveil?

Gereformeerde kerk De Oase in Drachten, gemeente Smallingerland (Foto Sake Elzinga) Nederland - Drachten- Gemeente Smallingerland - ( Friesland ) -20-04-2007 Christelijke Gereformeerde Kerk De Oase aan de ringweg 3. Foto: Sake Elzinga Elzinga, Sake

De mannenbroeders in de regering? A. Th. van Deursen, emeritus hoogleraar Nieuwe Geschiedenis aan de Vrije Universiteit te Amsterdam, herinnert zich nog goed wat hij in februari schreef in het Nederlands Dagblad, van oudsher het huisorgaan van de ChristenUnie. De gezaghebbende christelijke opinieleider noemde het een „allerminst geruststellend” vooruitzicht.

Slechts één positief punt zag Van Deursen in het coalitieakkoord van CDA, PvdA en ChristenUnie. De partijen spraken op aandringen van de ChristenUnie af dat trouwambtenaren niet verplicht zijn homohuwelijken te sluiten, als zij daar gewetensbezwaren tegen hebben. „Daarmee zou dan een einde komen aan de beschamende toestand die we in vele gemeenten kennen, dat godsdienst ondergeschikt gemaakt wordt aan seks.”

Maar, waarschuwde hij erbij: „Dat is precies het punt waartegen heel Nederland nu te hoop loopt. Het kabinet wordt dadelijk op de proef gesteld. Het zou in de verleiding kunnen komen toe te geven aan de druk, en de christelijke trouwambtenaar op te offeren.”

Nu, twee maanden en een rel over uitgerekend gewetensbezwaarde ambtenaren later, zegt Van Deursen dat zijn vrees „helaas is uitgekomen”. Van Deursen: „De ChristenUnie had op dit cruciale punt een vuist moeten maken. De PvdA geeft een andere uitleg aan het regeerakkoord, en dat had de ChristenUnie nooit mogen accepteren. Waarom heeft de partij niet gedreigd uit het kabinet te stappen? Hun positie is strategisch sterk, want zonder de steun van de ChristenUnie kan Balkenende niet. Ze hebben de handen in de schoot gelegd.”

De bijdragen van Van Deursen in, onder meer, het Nederlands Dagblad, worden verslonden in de fractiekamer en op het partijbureau van de ChristenUnie. Wat Van Deursen zegt, weten zij, vinden veel partijleden. De ChristenUnie had een punt moeten maken van de bescherming van trouwambtenaren. Zoals in het vooruitzicht gesteld in het regeerakkoord.

Maar de ChristenUnie doet niet wat Van Deursen wil. Ze dreigt niet uit het kabinet te stappen. Het is „heel vervelend” (fractievoorzitter Arie Slob) en „jammer” (politiek leider André Rouvoet) dat het gebeurd is, maar uiterste consequenties trekt de partij niet.

Het vierde kabinet-Balkenende heeft voor een bescheiden moreel offensief gezorgd, zeggen mensen in de top van de ChristenUnie. De fusiepartij van RPF en GPV kreeg als kleinste coalitiepartner gedaan dat in het regeerakkoord passages over abortus, euthanasie en homohuwelijk kwamen te staan. Om abortus te voorkomen, moet er een pakket „positieve maatregelen” komen. Er komt geld voor meer pijnbestrijding bij stervenden, zodat minder mensen voor euthanasie kiezen. „Het kabinet is bijzonder vanwege de heropening van discussies op medisch-ethisch gebied”, schreef een opgetogen directeur Roel Kuiper van het Wetenschappelijk Instituut van de ChristenUnie onlangs in het tijdschrift Christen Democratische Verkenningen.

De passage over gewetensbezwaarde ambtenaren was misschien wel het concreetst. Sinds 2001, toen het huwelijk voor partners van hetzelfde geslacht door het tweede paarse kabinet mogelijk werd gemaakt, mogen ambtenaren met gewetensbezwaren informeel weigeren een huwelijk tussen twee mensen van hetzelfde geslacht te sluiten. Niemand had het daar verder over, want in de praktijk konden homoseksuele stellen in elke gemeente toch wel trouwen. Een ambtenaar zonder bezwaren is immers altijd wel te vinden.

Maar de ChristenUnie wilde de positie van de trouwambtenaren versterken. In het verkiezingsprogramma, Duurzaam voor elkaar, schreef de partij dat ambtenaren met gewetensbezwaren op die grond „niet mogen worden uitgesloten”. In het coalitieakkoord spraken de onderhandelaars Balkenende (CDA), Bos (PvdA) en Rouvoet (ChristenUnie) af dat de trouwambtenaar expliciet genoemd zou worden. Het moest mogelijk blijven dat zij dienst weigeren, zoals al gebeurde, zolang voltrekking van het homohuwelijk maar mogelijk bleef. Maar er kwam ook een zin in het akkoord waarin „initiatieven” werden aangekondigd om de rechten van de weigerambtenaren vast te leggen, „mochten er in de gemeentelijke praktijk problemen ontstaan”.

Die problemen zijn ontstaan. Overal in het land namen gemeenten de afgelopen weken moties aan waarin trouwambtenaren worden verplicht alles te doen waartoe de wet hen verplicht, dus óók het trouwen van homo’s. In Smallingerland legde wethouder Rozema (ChristenUnie) zijn functie van trouwambtenaar neer, nadat de gemeenteraad een motie van de SP steunde die ambtenaren verbood om nog te weigeren homohuwelijken te sluiten.

De ChristenUnie bereikte exact het tegenovergestelde van wat ze beoogde. De vraag is nu waar de ChristenUnie op wacht om met de in het regeerakkoord in het vooruitzicht gestelde ‘initiatieven’ te komen. De „problemen” in de „gemeentelijke praktijk” zijn immers ontstaan. Wordt het geen tijd maatregelen?

Fractievoorzitter Arie Slob vindt het ‘te vroeg’ om over een wetsvoorstel te beginnen. Deze week ontving Slob vertegenwoordigers van het COC, om over de kwestie te praten. „Het ligt juridisch ingewikkeld om via een wet de positie van weigerambtenaren veilig te stellen. Ik zie het echt als allerlaatste optie, maar ik sluit het evenmin op voorhand uit.”

André Rouvoet, vice-premier en politiek leider van de ChristenUnie zegt: „Het is heel jammer dat dit gebeurd is. Maar er is geen reden om nu al met landelijke maatregelen te komen.”

Maar waarom niet? In het regeerakkoord worden toch initiatieven aangekondigd als er problemen zouden ontstaan?

„Het regeerakkoord legt de nadruk op praktische oplossingen op lokaal niveau. De passage over de initiatieven hebben we erin gezet omdat we merkten dat er lokaal problemen leken te ontstaan rondom de positie van ambtenaren met gewetensbezwaren.”

De passage lijkt die problemen juist te hebben versterkt. Tientallen gemeenten hebben moties aangenomen die juist het tegenovergestelde beogen.

„Ik vind het jammer dat er polarisatie rondom het onderwerp ontstaat. Mijn voorkeur heeft het niet om te snel met initiatieven te komen, maar ik vind wel dat de rechtszekerheid van gewetensbezwaarde ambtenaren niet in het geding mag komen.”

Wanneer komt het dan wel van de aangekondigde initiatieven?

„Het zou anders zijn als er ambtenaren ontslagen zouden worden, of dat zij een baan niet zouden krijgen omdat zij gewetensbezwaren hebben. Dan wordt er direct getornd aan hun rechtszekerheid, maar dat is tot nu toe niet gebeurd. De boodschap van de passage in het regeerakkoord is dat de ruimte voor gewetensbezwaarde ambtenaren voorop staat.”

Arie Slob citeert instemmend Joost Zwagerman, die de kwestie Smallingerland onlangs „een kabouteronderwerp” noemde.

ChristenUnie en homohuwelijk

„In Smallingerland was er niets aan de hand, en opeens ontstaat er polarisatie. Voordat we in de sfeer van wetsvoorstellen komen, wil ik een politiek debat beginnen over de positie van gewetensbezwaarden. In het verleden is het daar vaak over gegaan, ook in Den Haag. Nu moet het debat uit de emotionele sfeer worden getrokken. Wij als partij moeten blijven uitdragen hoe de passage bedoeld is. Zestig gemeenten hebben een dergelijke motie aangenomen. Maar daar staat tegenover dat twintig gemeenten die ruimte nu juist wél geboden hebben.”

Er zijn, buiten de emoties, andere redenen voor de partij om niet te hard van stapel te lopen met maatregelen. Uitgerekend coalitiegenoot PvdA stelde de kwestie van de trouwambtenaren lokaal aan de orde. In februari nam het congres van de PvdA een motie aan, waarin stond dat gemeenteraden erop moeten toezien dat ambtenaren „handelen zonder onderscheid des persoons bij het uitvoeren van de wet”. Partijvoorzitter Michiel van Hulten raadde alle lokale raadsfracties van de PvdA aan dergelijke moties in te dienen. „Het regeerakkoord biedt raadsfracties die gelegenheid”, zegt Van Hulten. „Wij benutten die ruimte volop.”

Voorzitter Peter Blokhuis van de ChristenUnie zegt dat het „niet slim” was van zijn collega Van Hulten om de motie rond te sturen. „De PvdA heeft eigen problemen. Zij moeten zich daarom profileren, dat begrijp ik ook wel. Tijdens de onderhandelingen straalden Balkenende, Bos en Rouvoet een enorme teamgeest uit, werkelijk alles was geweldig aan het akkoord. Ik denk dat dat beeld wat erg optimistisch is geweest.” Blokhuis vindt dat „de intenties van het regeerakkoord” door alle partijen moeten worden nageleefd.

André Rouvoet zegt dat „de zaak niet op de spits moet worden gedreven”. „Het is niet handig om dan zulke dingen te doen als Van Hulten heeft gedaan. Hij en de lokale raadsfracties van de PvdA moeten zich wel realiseren dat als zij praktische oplossingen frustreren, de aangekondigde initiatieven steeds dichterbij komen. En dat is wat niemand wil.”

De worsteling met de weigerambtenaren toont volgens hoogleraar politicologie André Krouwel de „structurele spanning” in de coalitie aan. Krouwel is zelf lid van de PvdA en zit in de commissie-Vreeman, die de verkiezingsnederlaag van de sociaal-democraten onderzoekt. „De ChristenUnie lijkt weinig gedaan te krijgen, want de speelruimte is beperkt. De ChristenUnie is de kleinste coalitiepartner en heeft geen kabinetsleden op posities waar ze iets fundamenteel gedaan kunnen krijgen.”

De PvdA legt steeds meer druk op de immateriële kant van het regeerakkoord. Nadat Van Hulten de motie rond had gestuurd, nuanceerde staatssecretaris Bussemaker van Volksgezondheid de passage over adoptie als alternatief voor abortus. De ChristenUnie ergerde zich binnenskamers aan de uitspraken, maar Slob zegt: „Ik reken haar niet af op uitspraken in de media, maar op wat ze in de Tweede Kamer doet. We wisten dat we verschillend waren, dus iedereen mag zijn klankkleur aan het regeerakkoord geven.”

Sytze Faber, oud-Tweede Kamerlid voor de ARP en het CDA, liep tijdens de verkiezingscampagne en de formatie van het kabinet mee met de top van de ChristenUnie. In zijn deze week verschenen boek De wet van de koestal beschrijft Faber hoe de partij steeds meer het midden is gaan opzoeken.

Hoe komt dat?

„De ChristenUnie doet haar best zich te ontworstelen aan het moralistische imago. De campagne stond daarom grotendeels in het teken van sociale politiek.”

Alleen: de achterban vraagt om harde stellingnames. De partij heeft uitgezocht dat tachtig procent van de leden de fractie in de eerste plaats zal afrekenen op de resultaten op immateriële zaken, zo blijkt uit het boek van Faber.

De partijtop heeft volgens Faber omstreeks 2003 een omslag gemaakt. Standpunten over abortus (ooit ongeveer de reden van bestaan van voorganger RPF), euthanasie en andere ethische thema’s zijn aangepast. „Niet langer wil de partij verbieden, maar reguleren. Daarom zit de partij nu zo in de maag met een kwestie als Smallingerland, omdat zij alsnog gedwongen wordt kleur te bekennen. Vergeet niet dat de partij nooit eerder geregeerd heeft, ze zijn niet gewend aan dit soort politieke mechanismen.”

Hetzelfde geldt volgens Faber voor de commotie over een enorme poster van een vrouw in gouden bikini, in Utrecht. Een raadslid van de ChristenUnie maakte zich boos over de poster, die de vrouw als lustobject zou presenteren. „Door zulke dingen komt de ChristenUnie precies in de hoek waar de partij de laatste jaren zich aan probeerde te ontworstelen. Natuurlijk wil de partij een morele agenda uitdragen, maar alleen de klassiekers kunnen écht niet meer. Ook in de partij is dat bewustzijn aan het groeien.”