Wie leidt, laat los

André van der Braak: Goeroes en charisma. Het riskante pad van leraar en leerling. Altamira-Becht, 199 blz. €14,90

De tijd dat grote aantallen Nederlanders zich achter charismatische religieuze leiders schaarden lijkt alweer voorbij: het was vooral in de jaren zeventig en tachtig dat goeroes zoals Bhagwan grote aantallen welgestelde westerlingen wisten te verzamelen.

In Goeroes en charisma beschrijft André van der Braak de verleidingen en risico’s van zulk charismatisch leiderschap. Hij weet waar hij over praat. Zelf was hij jarenlang volgeling van een Amerikaanse goeroe, die hij uiteindelijk teleurgesteld verliet. Diens voortdurende beroep op zijn verlichte status bleek weinig meer dan een masker voor manipulatie en machtsmisbruik.

Over deze belevenissen schreef Van der Braak eerder het autobiografische Enlightenment Blues; maar nu probeert hij zijn en andermans ervaringen meer te objectiveren. Volgens hem kunnen zowel goeroes als leerlingen gezond of ongezond zijn. Maar hoe kun je een waarachtige leermeester, die zijn leerlingen werkelijk verder helpt op hun spirituele reis, onderscheiden van een oplichter die zijn volgelingen alleen maar geld of seksuele gunsten aftroggelt?

Het antwoord geeft hij op een verrassende manier, namelijk door de relatie tussen goeroe en volgeling te bekijken als een vorm van al dan niet seksuele liefde – ofwel van wat in het Grieks Eros wordt genoemd. Het prototype van zo’n in wezen erotische relatie is volgens hem de band tussen Socrates en Alcibiades, zoals in Plato’s Symposium beschreven. De aantrekkelijke jongeling bekent openlijk zijn liefde voor zijn oerlelijke leermeester; en die liefde is des te groter omdat Socrates juist niet op zijn avances ingaat. In laatste instantie is ook niet Socrates het object van zijn verlangen, maar veeleer de waarheid zelf, die door Socrates wordt gezocht of zelfs belichaamd.

In de maar al te gemakkelijk optredende verwarring van de liefde voor de waarheid met liefde voor de meester ligt volgens Van der Braak de grote verleiding van charismatisch goeroeschap. Een goede goeroe onderkent dit gevaar en zal er daarom niet, of niet lichtvaardig, aan toegeven. Ook zal hij op een gegeven moment zijn leerlingen kunnen loslaten, of ze zelfs aanmoedigen om verder te groeien en ooit hun eigen pad te gaan bewandelen.

Slechte goeroes daarentegen hebben moeite met kritiek en afwijkende meningen, en onderwerpen leerlingen die hen willen verlaten aan geestelijke en morele druk of zelfs dreigementen. Al met al een verfrissende invalshoek. Je vraagt je af in hoeverre een vergelijkbaar verhaal verteld kan worden over andere charismatische geestelijke leidsmannen en -vrouwen, personen zoals politici, leraren en psychiaters.