Tiso herdenkt in Slowakije haast niemand meer

Zestig jaar geleden werd de president van het fascistische Slowakije uit de oorlogstijd geëxecuteerd. Voor de herdenking kwamen tweehonderd Slowaken opdagen.

Stanislav Panis is teleurgesteld over de opkomst: tweehonderd zielen. „Maar de mensen zijn arm”, zegt hij ter verdediging. „Als ze geld hadden, zouden ze massaal zijn gekomen. Uit het hele land.”

Woensdag werd in Bratislava de executie herdacht, precies zestig jaar geleden, van Jozef Tiso (1887-1947), de katholieke priester die in de Tweede Wereldoorlog aan het hoofd stond van een fascistisch regime in Slowakije. Tijdens de ceremonie op het Sint-Maartenskerkhof in de hoofdstad werd een nieuwe grafsteen voor „president doctor Tiso” onthuld, de meest omstreden figuur uit de Slowaakse geschiedenis.

Panis is leider van de Slowaaks Nationale Eenheid (SNJ), een rechtsextremistische partij die het graf van Tiso al jaren huurt en beheert. „Hij was onze redder”, zegt Panis, nadat een priester en twee engelachtige koorknapen de kleine menigte drie kwartier lang in gebed en gezang zijn voorgegaan. „Als Tiso destijds niet met Hitler in zee was gegaan, zou Slowakije nu niet meer hebben bestaan.”

Dat er met de goedkeuring van Tiso 70.000 joden werden uitgeleverd aan Hitler, maakt hier op niemand indruk. „Tiso wist niet dat de joden de dood tegemoetgingen”, zegt Peter Mulík van Matica Slovenská, een omstreden culturele instelling. Iemand naast hem: „De joden zelf smeekten Tiso om aan te blijven, omdat ze met een ander nog veel slechter zouden zijn afgeweest.” Mulík: „Hij heeft ook veel joden gered.”

Uit een recente peiling blijkt dat een overgrote meerderheid van de Slowaken niet positief denkt aan Tiso. Toch ontstaat er nog steeds geregeld ophef over de priesterpresident doordat onder de 16 procent die wél respect voor hem heeft, heel prominente Slowaken zitten, zoals de aartsbisschop van Bratislava, Ján Sokol, of Ján Slota, leider van de SNS, een nationalistische partij die in de regering zit.

In oktober zei Sokol dat de fascistische staat voor veel Slowaken „een goede tijd” is geweest. Historicus Ivan Kamenec vindt het hoog tijd dat de kerk afstand neemt van Tiso. „De kerk kan of wil niet toegeven dat priesters ook slecht kunnen zijn”, zegt hij. „Tiso de priester wordt voortdurend losgekoppeld van Tiso de politicus, maar dat kan natuurlijk niet.” Op de achtergrond speelt ook mee dat aartsbisschop Sokol zelf wordt beschuldigd van collaboratie met de communistische geheime dienst.

Priester en president, staat er op de nieuwe steen, een twee meter hoog gitzwart kruis, met daarop een kleiner Jezusbeeld. Hij offerde zijn leven voor zijn volk en voor zijn geloof. Daarvoor ligt een portret van Tiso, omringd door bloemen, kransjes en Slowaakse vlaggetjes. Langs het graf schuifelen tientallen oudjes met natte ogen, die de foto aanraken en een kruis slaan, gevolgd door stevige jonge mannen met kale koppen en zonnebrillen.

Het is voorlopig een graf zonder dode, want de botten van Tiso werden vorige maand opgegraven voor onderzoek. DNA-testen moeten uitwijzen of de priester wel echt hier begraven ligt, want volgens hardnekkige geruchten zou zijn lichaam destijds tijdens een geheime operatie zijn verbrand en de as zoekgemaakt.

Uit een vlakbij het graf van Tiso opgestelde geluidsinstallatie klinken Slowaakse hymnen en even later ook het Ave Maria. Een man maakt zich boos, omdat er op zijn familiegraf, tegenover dat van Tiso, tientallen bejaarden zijn gaan staan, om het monument voor hun held beter te kunnen zien. „Wegwezen”, zegt hij. „Dit is mijn graf. Jullie staan op mijn naasten.”

In een (hernieuwde) poging om de vele mythes over Tiso te ontzenuwen, zijn Slowaakse historici begonnen met ‘kale’ bronnenpublicaties. Zo verschijnt binnenkort een boek met toespraken van de priester-president. „Hitler is als een echte vader voor ons”, zei Tiso op 20 april 1941, tijdens een verjaardagstoespraak voor de Duitse leider. „Als zijn moedige kinderen zenden de Slowaken hem hun liefde.” Kamenec: „Uit de toespraken komt onverbiddelijk het beeld naar voren van een fanatieke en volstrekt ondemocratische man.”

Maar nieuwe mythes zijn zo weer geboren. Officieel rest er van Tiso een hoopje botten, maar zijn aanhangers weten zeker dat het skelet van de priester vorige maand intact is aangetroffen. „Ik was er niet bij toen het graf werd opengemaakt”, geeft Panis toe. „Maar ik heb uit goede bron vernomen dat er in het graf ook een priesterboord en een rozenkrans zijn aangetroffen.” De jongste, maar zeker niet de laatste boodschap van Tiso uit het dodenrijk.