‘Romans zijn net spelletjes’

De Schot Iain Banks geniet van sportauto’s, goede whisky, en schrijft razendsnel, zowel politiek getinte literatuur als SF. Hij houdt zich verre van zelfanalyse. ‘Het boek is meestal al geschreven in mijn hoofd.’

De gemiddelde bestsellerauteur, en zeker een die zoveel boeken verkoopt als de Schotse schrijver Iain Banks, of zijn science-fiction incarnatie Iain M. Banks, kan bij het verschijnen van ieder nieuw boek rekenen op een wekenlange, slopende, wereldwijde promotietournee. Maar alle gesprekken met de auteur over zijn laatste roman, The Steep Approach to Garbadale, vinden noodgedwongen plaats binnen de grenzen van het Verenigd Koninkrijk; de bebaarde Schot beantwoordt vragen van deze krant in een luxueus hotel in hartje Londen.

Het is de consequentie van zijn politieke opvattingen: Banks en zijn toenmalige vrouw scheurden in 2003 hun paspoorten in stukjes en stuurden die op naar Downing Street nummer 10, als protest tegen de oorlog in Irak. De schrijver weigert een nieuw paspoort aan te vragen totdat premier Blair is opgestapt. ,,Ik verwacht niet per se dat zijn opvolger béter zal zijn”, zegt Banks, ,,maar in ieder geval zal die niet persoonlijk verantwoordelijk zijn geweest voor het betrekken van Groot-Brittannië bij de oorlog in Irak. Er is een zekere collectieve verantwoordelijkheid van het kabinet en Labour, maar het was hoofdzakelijk Blairs persoonlijke verrichting. Ik stuurde hem de flarden van mijn paspoort omdat ik me ervoor schaam Brits te zijn”.

Het was een ongekend felle actie voor de gemoedelijke Schot. Banks, korte grijze baard en grijze krullen, staat bekend als een aardige vent, zo aardig dat zelfs degenen die stiekem een beetje jaloers zijn op zijn moeiteloze carrière (een boek per jaar, geschreven in gemiddeld drie maanden, torenhoge verkoopcijfers) en zijn aangename levensstijl (snelle sportauto’s en goede whisky) niet aan zijn charme ontkomen. Maar de schrijver laat zich wel degelijk inspireren door zijn politieke overtuigingen, die door al zijn romans en SF heen schemeren – soms wat al te expliciet.

,,Ja, de boeken zijn wel een beetje een vehikel voor mijn politieke ideeën, al is dat niet het belangrijkste aspect. De personages verwoorden vaak wat ik zelf denk en voel. Daar moet je wel voorzichtig mee zijn, omdat het mensen kan afschrikken”

Zo is de schrijver een uitgesproken atheïst. ,,Het is dezer dagen nog belangrijker geworden dan voorheen om je publiekelijk als atheïst te presenteren en je stem te laten horen. Ik ben erg teleurgesteld over de opleving van bijgeloof in onze samenleving; het krijgt veel te ruim baan. Veel mensen dachten dat religie gewoon zou verdwijnen en een stille dood zou sterven. Dat was waarschijnlijk een tikkeltje naïef. Ikzelf ben nu een evangelische atheïst geworden. Mensen moet je respecteren, maar je bewijst niemand een dienst met doen alsof je idiote overtuigingen ook respecteert”.

Uitvinder

The Steep Approach to Garbadale draait echter minder om religie dan om de geheimen van de Wopuld-dynastie, een Schots familiebedrijf dat een fortuin heeft vergaard met het goed verkopende bordspel Empire!. De nazaten van Henry Wopuld, de 19de-eeuwse uitvinder, leven nog altijd van de opbrengsten van dit spel. In de 20ste eeuw gaat het een tijdlang wat minder, en worden nieuwe versies uitgeprobeerd: Commonwealth (zonder uitroepteken) doet het na de oorlog ‘verrassend slecht’, en ook Karma! uit de jaren zeventig is geen blijvertje. Maar Liberty!, de herdoopte versie voor de Amerikaanse markt, is een bestseller, en nu er digitale versies worden ontwikkeld staat er ineens héél veel geld op het spel. Een grote Amerikaanse investeerder wil het bedrijf overnemen, wat de aanleiding is voor een familieconflict, en oude grieven aan het licht brengt.

Het boek doet in zijn opzet sterk denken aan een van Banks’ grootste successen, The Crow Road, dat werd verfilmd door de BBC. Banks: ,,Dit boek gaat veel meer over specifieke issues dan mijn andere boeken. Het gaat over de fouten die worden overgeleverd van generatie op generatie – de oudere generatie maakt een puinhoop van de wereld, en de jongere draait voor de problemen op. Sins of the fathers... Een ander thema is het broeikaseffect. Mijn generatie draagt een ernstig beschadigde wereld over aan de volgende. En op microniveau, binnen families, gebeuren vergelijkbare zaken”.

Het is niet toevallig dat Banks een spel nam als motief in Garbadale. De schrijver is ronduit verslaafd aan computergames als Civilisation, en verzon als kind al spelletjes, ,,met heel gecompliceerde regels. Ik speelde ze dan om te kijken of het ook echt werkte.” Spellen hebben heel veel overeenkomsten met romans, meent Banks. Maar terwijl tal van hedendaagse films bewust een games-structuur overnemen, is de auteur zich niet bewust van enige directe invloed op de structuur van zijn boeken. ,,Waarschijnlijk gebeurt dat wel onbewust, maar ik ben de laatste persoon om dat te doorzien.”

Hij heeft al evenmin enig idee waar de duistere kanten van zijn werk – familietrauma’s, geweld, moord, incest, sadisme – vandaan komen. ,,Misschien zou ik een betere schrijver zijn geweest als ik iets meer trauma in mijn leven had gehad, maar ik ben er niet zeker van. Het is niet noodzakelijk te lijden voor de kunst. Ik ben het soort schrijver met een heel aangenaam leven tot nu toe, maar die basically een erg vreemde verbeelding heeft.”

Maar, vervolgt hij, ,,we leven in een wrede wereld. We hoeven alleen maar met een eerlijke en heldere blik naar de werkelijkheid te kijken. Neem alleen al de 20ste eeuw – never mind all the rest. En de 21ste is begonnen met een onrechtvaardige, immorele oorlog. We kunnen ons erg slecht gedragen als soort. Als schrijver heb je een plicht om te proberen zo eerlijk mogelijk te zijn tegenover jezelf en je lezers. Wie de werkelijkheid wil afbeelden moet wel dat soort afschuwwekkende zaken erbij betrekken.”

Banks laat zulke onverkwikkelijke conflicten vaak op familieniveau spelen. ,,Alle gelukkige families zijn hetzelfde. Conflict moet er zijn! En personages die iets essentieels over zichzelf niet weten. Ik ging me pas na een tijdje realiseren dat ik dat telkens opnieuw gebruik in mijn boeken. Ik weet niet waarom, maar ik ben er gek op.”

De schrijver blijkt een aversie te koesteren tegen het analyseren van zijn eigen werk. ,,Ik ben niet een heel analytische schrijver. Als het goed voelt, doe ik het. Ten dele is dat bijgeloof, de angst dat je de magie zal kwijtraken, dat je niet meer in staat zult zijn om het te doen als je het proces te goed doorziet. Maar ik vermoed dat het in mijn geval het hoofdzakelijk luiheid is”.

Brainstormen

Misschien valt daar wel iets voor te zeggen; het schrijven gaat hem zonder zelfanalyse in ieder geval buitengewoon makkelijk af. ,,Ik typ drie maanden per jaar, maar het hele proces kost ongeveer een jaar. De eerste drie maanden denk ik opzettelijk niet aan het volgende boek, maar lees veel, voor mijn eigen plezier. De drie maanden erna ben ik continu aan het brainstormen. Dan komen er drie maanden van plannen”, legt hij uit. Voordat hij aan het schrijfwerk begint, breekt hij overigens eerst de cd-rom met zijn favoriete computerspel in stukken, en wist hij alle files, om niet in de verleiding te komen. ,,De laatste drie maanden type ik, maar het boek is dan al geschreven in mijn hoofd. Ik heb wel eens geprobeerd om langzaam te schrijven, maar na een week schreef ik weer in mijn natuurlijke ritme. Ik ging me gewoon vervelen.”

Het proces blijkt identiek voor romans en SF. ,,De SF heeft alleen fantastische elementen die in mijn mainstream-romans bijna geheel ontbreken: aliens, laserkanonnen, ruimteschepen. Ik heb een groot zwak voor action sequences, grote explosies, dat soort dingen. Ik kijk zeker niet neer op SF. In zekere zin heb ik er daarom spijt van dat ik die onder een andere naam publiceer, omdat dat ammunitie geeft aan snobs die er denigrerend over willen doen. Ik geniet er veel meer van om SF te schrijven: je verbeelding kan helemaal van de leiband. De mainstream is meer werk. Maar daar krijg ik wel weer een groter gevoel van voldoening door, omdat het net een beetje lastiger is.”

Banks laat een aantal van zijn SF-boeken spelen in een universum dat beheerst wordt door The Culture, een samenleving die het dichtst bij zijn idee van een utopia ligt. ,,Het is bijna per ongeluk een utopia. Er is een aantal redenen weggenomen om wreed te zijn, zoals schaarste. Maar daarna ontdek je misschien dat je nog altijd een gewelddadige soort bent. Misschien zijn wij als soort niet in staat om een utopia te bereiken. Misschien moeten we onszelf daarvoor eerst genetisch manipuleren”, peinst de schrijver. ,,Wij zíjn onze technologie, we kunnen die niet laten voor wat ze is. En we moeten onder ogen zien wat we hebben gecreëerd. Het toeval wil dat we ons er slechter door gaan gedragen. Maakt technologie ons gelukkiger? It should do. Het zou ons niet ongelukkiger moeten maken”.

Iain Banks: The Steep Approach to Garbadale. Little, Brown, 390 blz. €31,–