‘Erdogan is nog steeds een fundamentalist’

In Ankara demonstreerden seculiere Turken zaterdag massaal tegen een mogelijk presidentschap van Tayyip Erdogan. Ook Atatürk ‘zou teleurgesteld zijn als hij zag wat er gebeurt in Turkije’.

Professor Nur Serter Foto Bernard Bouwman Bouwman, Bernard

Er verschijnen pretlichtjes in de ogen van professor Nur Serter als ze terugdenkt aan de grote betoging van zaterdag. Naar schatting driehonderdduizend mensen kwamen toen naar Ankara om te protesteren tegen een mogelijk presidentschap van de huidige premier, Tayyip Erdogan. ‘Wij willen geen imam als president’, scandeerden de betogers onder andere.

„Het waren niet alleen rijke, opgeleide mensen die meeliepen”, zegt Serter, bestuurslid van de Atatürk-vereniging in Turkije. „Ik heb gehoord dat mensen hun ring hebben verkocht om geld te krijgen om naar Ankara te komen.”

Sinds zij de menigte toesprak wordt Serter aangepakt door regeringsgezinde media. Zo meldde de gelovige krant Yeni Safak gisteren dat de hoogleraar ooit deel uitmaakte van een obscure Amerikaanse sekte, die gelooft dat alle opmerkelijke mensen en profeten (onder wie dus ook Atatürk!) per ufo naar de aarde zijn gevlogen. „Yeni Safak is het orgaan van de regering. Uit zulke artikelen blijkt wel dat ze niet met protesten kunnen omgaan. Ze geloven niet in democratie, dat is het probleem.”

Democratie – voor premier Erdogan is het een middel, geen doel, zegt Serter. In zijn hart is Erdogan nog altijd de moslimfundamentalist die hij ooit was en zijn werkelijke doel is islamisering van Turkije. Serter weet nu al hoe Erdogan, als hij president wordt, dat zal aanpakken.

Zo zal Erdogan volgens haar veelvuldig van zijn benoemingsrecht gebruik maken, bijvoorbeeld om het hoofd van de Raad voor het Hoger Onderwijs (YÖK) te benoemen. Nu nog is die Raad fel seculier, maar Erdogan zal daar een gelovig persoon neerzetten. „En dat is het begin van de fundamentalisering van de universiteiten in Turkije”, zegt Serter. Maar daar zal het niet bij blijven. „Hij zal ook de top van hogere rechtbanken veranderen”, aldus Serter. „Erdogan gelooft niet in secularisme en heeft dat altijd gezegd.” Als de rechtspraak (van oudsher een seculier bastion) in gelovige handen is, aldus Serter, zal Erdogan proberen om bijvoorbeeld het verbod op hoofddoeken te verzachten. „Met Erdogan als president wordt de ambtswoning, Cankaya, een plek van hoofddoeken en lange baarden”, zegt Serter.

Maar is Turkije niet een democratie? Als het Turkse parlement Erdogan kiest, wat kan Serter dan daar nog tegen inbrengen?

Ze zucht. „Democratie heeft ook een gevaarlijke kant. In democratieën kun je ook bijvoorbeeld een fascist kiezen.” En dan volgt een lang vertoog over het Turkse kiesstelsel dat niet alleen uiterst gecompliceerd is (het is een kruising van districtenstelsel en evenredige vertegenwoordiging), maar volgens Serter vooral ook onrechtvaardig. Ja, de AK-partij heeft een grote meerderheid in het parlement en kan dus Erdogan als president kiezen. „Maar alle leden van het parlement bij elkaar vertegenwoordigen maar 43 procent van de mensen die het recht hebben om te stemmen.”

En het probleem met de democratie gaat nog dieper, zegt Serter. Atatürk geloofde in verlichting, wetenschap en kennis zoals hij die aantrof in Europa. Maar Turken nemen alleen de oppervlakkige kant van het Europese leven over, zegt Serter: mode, kleding, consumeren. Onder dat vernis zijn ze nog net zo bijgelovig als in de tijd voor Atatürk werd geboren.

„Democratie heeft fundamentalisten de kans gegeven om via de media propaganda te maken”, aldus Serter. En veel Turken die nog niet in de Verlichting geloven liepen in die obscurantistische val. „Als ik naar Fatih toega (een gelovige buurt in Istanbul waar vrijwel alle vrouwen een hoofddoek dragen, red.) heb ik het gevoel alsof ik een paspoort moet hebben. Atatürk zou teleurgesteld zijn als hij zag wat er nu in Turkije gebeurt.”

Is er nog een weg terug? „President Sezer zou verkiezingen kunnen uitschrijven”, zegt Serter, „maar dat wil hij niet.”

De oppositiepartij CHP heeft al aangekondigd zich niet zomaar bij een verkiezing van Erdogan te zullen neerleggen. Volgens de CHP („en als je de grondwet analyseert zie je dat ze gelijk hebben”) moet er een quorum van 367 parlementsleden aanwezig zijn om de verkiezingen te laten plaatshebben. Mocht de CHP besluiten de verkiezingen te boycotten, dan is dat quorum er waarschijnlijk niet. Als de AK-partij zonder dat quorum Erdogan toch kiest, dan gaat de CHP een rechtszaak tegen zijn verkiezing aanspannen.