Rick Nieman: ‘Veel misverstanden over de media’

In zijn boek Is er nog nieuws? geeft nieuwslezer Rick Nieman een kijkje in de keuken bij het RTL Nieuws. „Het is goed om te laten zien hoe knullig wij soms opereren”, vertelt hij aan Mirjam Keunen

Rick Nieman is al jarenlang een van de gezichten van het RTL Nieuws, zoals zijn partner Sacha de Boer een van de boegbeelden is van het NOS Journaal. De belangrijkste nieuwsuitzendingen van NOS en RTL trekken dagelijks gemiddeld 1,7 en 1,3 miljoen kijkers. Nieman (41) vertelt dat een Amerikaanse collega het onvoorstelbaar vond, dat nieuwslezers van concurrerende stations een relatie hebben. „Ik kan me voorstellen dat het niet kan als je allebei in de bankwereld werkt. Maar als we een primeur hebben, dan vertel ik haar niets”, zegt hij. „Ze gunt ons onze primeurs. Terwijl ik omgekeerd wel eens ziek kan zijn als de NOS iets heel goed doet.”

veeg uit de pan

Aan het begin van hun carrières, en voordat de liefde in het spel was, presenteerden ze samen het dagelijkse nieuwsprogramma Nieuwslijn bij Veronica. Tijdens een presentatietraining kreeg hij toen een veeg uit de pan. „Hoor je het verschil met Sacha?”, vroeg de coach. „Zij legt de nadruk op een specifiek woord of een gedachte. Jij leest elk woord met nadruk.”

Die manier van nieuwslezen was een erfenis uit Amerika waar Nieman journalistiek studeerde in Chicago. Later werkte hij als verslaggever voor CNN in Europa. „Amerikanen hebben de neiging het nieuws bombastisch te presenteren”, zegt hij. Zijn toon is veranderd. Het nieuws leest hij tegenwoordig een tikje afstandelijk. Ooit zei zijn baas, hoofdredacteur Harm Taselaar, dat hij nooit de populairste nieuwslezer van Nederland zou worden omdat hij een arrogante uitstraling heeft. Met ironie: „Met mijn ijdelheid vond ik dat natuurlijk heel erg.”

Nieman praat met een gedrevenheid die de kijker op het tv-scherm nooit ziet. Hij vindt dat een nieuwslezer een neutrale man of vrouw moet zijn die het nieuws objectief voorleest. Jeroen Pauw, ooit een collega, is zijn tegenbeeld. „Een rebel, maar bloedserieus in zijn vak. Dat recalcitrante heb ik niet”, zegt hij.

boetseren aan bulletins

Als nieuwslezer is hij geen pratende paspop, zoals sommigen het beroep denigrerend omschrijven. Nieman is journalist – een nieuwslezer moet de context van gebeurtenissen kennen, vindt hij, wil hij ze geloofwaardig overbrengen. Hij wil ook graag „boetseren aan de bulletins’’, en natuurlijk: het nieuws als eerste brengen. „Dat fanatisme is soms heel kinderachtig. Toen prinses Amalia werd geboren hadden wij dat eerder dan de NOS. Dan maak ik een high five met de programmadirecteur. Heel flauw, maar dat is de adrenaline en het wedstrijdgevoel.”

Mariska Hulscher zit aan tafel bij Pauw & Witteman. Premier Balkende presenteert RTL Boulevard. De vermenging van nieuws en amusement, een trend uit de Verenigde Staten, vindt Nieman een slechte ontwikkeling. „Ik begrijp waarom media-adviseur Jack de Vries Balkenende aan RTL Boulevard aanbiedt in verkiezingstijd. Ik snap ook waarom Boulevard ja zegt. Misschien ben ik een conservatieve man, maar ik vind dat een premier dat niet moet doen. Als je drie kabinetten in vier jaar laat sneuvelen en je neemt uitgebreid de tijd om het liefdesleven van Jan Smit te bespreken en je laat zien dat je daar nog verstand van hebt ook, dan moet je niet klagen over het gebrek aan aanzien in de politiek.’’

In zijn boek belicht hij dilemma’s: de spagaat tussen als eerste willen scoren en geen hype willen veroorzaken; de drang om veel kijkers te trekken maar ook om de moeilijke onderwerpen te brengen. „Ik ben niet heel streng in de leer, maar ik heb wel ouderwetse en serieuze beroepsopvattingen. Journalisten hebben een belangrijke maatschappelijke taak.’’

U geeft in uw boek een kijkje in de keuken. Journalist Joris Luyendijk ging u voor met zijn boek ‘Het zijn net mensen’ waarin hij schrijft dat de media een vervormd beeld geven van het Midden-Oosten. Hij schetst een somberder beeld van de media dan u doet.

„Ik vind dat hij de beperkingen van de media uitvergroot. Ik deel zijn stelling niet dat je vanuit een dictatuur geen verslag zou kunnen doen. Alles wat ik de afgelopen vijfentwintig jaar heb gelezen over de landen achter het voormalige IJzeren Gordijn en de dictaturen in Afrika en Zuid-Amerika zou mij in zijn visie een compleet vervormd wereldbeeld hebben gegeven. Dat geloof ik niet. Joris geeft een idealistisch beeld van wat de media zouden moeten zijn en hij onderschat het publiek. Natuurlijk snappen kijkers dat als er bij een demonstratie een camera aanwezig is, de reacties heftiger zijn.”

Waarom wilt u dat het publiek de beperkingen van uw vak kent?

„Zo’n kijkje van binnenuit is heel belangrijk. Ik denk dat er veel misverstanden zijn over hoe de media in het algemeen functioneren. Er zijn mensen die denken dat wij de absolute waarheid vertellen, maar er zijn ook mensen die vinden dat wij per definitie de boel manipuleren en bedonderen en dat wij als journaal bij een commerciële omroep alles doen wat de adverteerder wil. Tegelijkertijd hebben de meeste Nederlanders wel een enorm vertrouwen in de tv-journaals in vergelijking met Britten en Amerikanen. Uit onderzoek blijkt dat kijkers geloven wat ze zien op het televisienieuws: negen van de tien Nederlanders vinden de uitzendingen van NOS en RTL betrouwbaar.”

Uw mentor aan de universiteit van Chicago, waar u twintig jaar geleden journalistiek studeerde, vond dat er op iedere middelbare school mediales moest worden gegeven. In Nederland is dat er nauwelijks. Vindt u dat erg?

„Nieuws is tegenwoordig overal. Toen ik onlangs in Zwitserland benzine tankte, keek ik tegelijkertijd naar het nieuws op een schermpje in de pomp. Ik denk dat het goed is om kinderen al vrij jong een kijkje in de keuken te geven. En dan vooral laten zien hoe feilbaar en knullig wij soms opereren. Wat zie ik eigenlijk als ik het tv-nieuws bekijk en hoe moet ik dat beoordelen. Het lijkt me heel goed als mensen daarover nadenken. Op basis van die informatie vormen zij hun mening en maken maatschappelijke en politieke keuzen.”

U schrijft dat de beelden uit het buitenland die het RTL Nieuws uitzendt vrijwel altijd van Amerikaanse stations komen die vanuit een Amerikaans perspectief zijn gemaakt. Geeft dat niet een eenzijdig beeld?

„Ja dat is soms waar, maar ik vind dat mensen hun politieke keuzen en meningen moeten baseren op een zo breed mogelijk scala aan media. Tv brengt de headlines en als je meer wilt weten lees je de krant. Ik denk dat Nederlanders heel behoorlijk geïnformeerd kunnen zijn met het media-aanbod dat er is.”

In Nederland is er ook eenvormigheid. Ongeveer tachtig procent van de onderwerpen in het NOS Journaal en het RTL 4 Nieuws zijn hetzelfde.

„De journalisten die bij beide media werken, komen van dezelfde opleidingen, zijn getraind in dezelfde mores. Dat groepsdenken kan grote gevolgen hebben: de opkomst van Pim Fortuyn was voor veel journalisten een verrassing. Soms is het treurig hoe de journaals van RTL en de NOS op elkaar lijken, zeker de korte journaals om 16.00 en 17.00 uur. Die worden redelijk op de automatische piloot gemaakt. Je aandacht gaat toch uit naar half acht. Maar soms zie je ook in beide avondjournaals exact dezelfde onderwerpen en woordvoerders. Dat is bizar, maar dat komt door die journalistieke cultuur.”

Moet uw journaal niet meer onderscheidend zijn?

„We zouden meer eigengereid keuzen moeten maken en meer context moeten bieden. Daar worstelen we mee. Vroeger was het tv-journaal een kleine spiegel op de wereld. De illusie van volledigheid was belangrijk: om half acht trekt de wereld voorbij. Volledig willen zijn leidt ook tot een fragmentarisch wereldbeeld. Want elke dag horen dat er 14, 21 of 37 doden zijn in Bagdad, dat leidt niet tot inzicht. Dus wil ik uitleg. Kranten zijn er al langer mee bezig om meer duiding en achtergrond te geven en de tv zal die kant ook opschuiven. Brokjes nieuws krijg je al de hele dag: gratis kranten, radionieuwsbulletins om het kwartier, 24 uur per dag internet. Op de redactie van RTL heerst overigens wel weerstand tegen deze opvatting.”

Leidt de overvloed aan nieuws en de grote omloopsnelheid niet tot inflatie?

„Na het weeralarm van het KNMI het afgelopen jaar waren er op radio en tv urenlang extra nieuwsuitzendingen. Op het hoogtepunt van de spits stond er in heel Nederland slechts 12 kilometer file. Het gaat in Nederland soms een beetje de kant op van Sky News waar ze dagelijks urenlang breaking news brengen. Zij gebruiken dat middel om veel kijkers te trekken en daar moet je mee oppassen.

„Net zoals je moet oppassen met de invloed die je soms hebt als massamedium. Als wij geen aandacht zouden besteden aan ontsnapte tbs’ers dan zou de ophef in de politiek er niet zijn. Een parlementariër die zegt nog te even willen wachten tot alle feiten bekend zijn over zo’n ontsnapte tbs’er krijgt geen cameraploeg op bezoek. Zijn collega die in een vroeg stadium wel commentaar wil leveren haalt wel het journaal. Dat illustreert de houdgreep waarin journalisten en politici elkaar soms hebben.

„Wouter Bos werd eerst door de media neergezet als de Nederlandse Tony Blair, als de nieuwe premier. Bos had een zorgvuldig media-imago van zichzelf opgebouwd. Toen dat begon te rafelen had hij een probleem. Hij kon en kan geen goed meer doen. Voor Balkenende lijken kleine missers minder schadelijk. Hij valt meer samen met zijn imago. Hij is authentieker dan Bos: een beetje een nerd, een onhandige kluns.”

Hoe gaat uzelf om met het feit dat nieuws steeds vaker het karakter krijgt van een hype?

„Dat is moeilijk, maar je probeert zaken geserreerd te brengen en terughoudend te zijn. De discussie over het dubbele paspoort hebben we bijvoorbeeld klein gebracht. Een Amerikaanse adviseur leerde ons: verkoop je nieuws. Dus doen we korte aankondigingen in andere programma’s. Laatst vroeg een presentator: wat heb je om half acht? Ik zei: vandaag is er eigenlijk niet veel gebeurd. Daar moet je natuurlijk ook mee uitkijken. Maar het zou goed zijn als de kijkers wisten hoe de dynamiek werkt. Dat het gewicht van een onderwerp vaak afhangt van het nieuws van de dag. Als we echt nieuws hadden gehad op de dag dat Bram Moscowitz de persconferentie gaf dat hij terugtrad als advocaat van Willem Holleeder dan had hij niet zoveel aandacht gekregen.”

‘Is er nog nieuws? Verhalen vanachter de schermen’ Nieuw Amsterdam, 14,95