Europa contra het gebrek aan schaamte

Redacteur van NRC Handelsblad

Niks verdorpsing. De Tweede Kamer had deze week een internationale trend te pakken. Het huis van het volk besteedde opnieuw spoedaandacht aan het lot van de postbodes, de topinkomens in het bedrijfsleven en de werking van het nieuwe kapitalisme, dat het liefst zonder beurs, vergadering van aandeelhouders, ondernemingsraad en pers zaken doet.

De onderliggende boosheid over wat is afgeschilderd als een oprukkende graaicultuur blijft niet beperkt tot Nederland. In de Franse presidentsverkiezingen was het onderwerp deze week de ‘gouden parachute’ die de gewezen Airbus-topman Noël Forgeard heeft meegekregen, in de orde van 8,5 miljoen euro. Geen bedrag waar onze mond van openvalt als je kijkt naar het topverdienlijstje in het Nederlandse bedrijfsleven.

De reactie van de Franse presidentskandidaten deed denken aan wat de oppositie hier al jaren roept. De socialiste Ségolène Royal gebruikte woorden als ‘schandaal’, ‘exorbitant’ en ‘wetgeving’. De rechtse kandidaat Sarkozy vond het geen pas geven dat er geen geld was voor een sociaal plan bij het weer gezond maken van de Europese vliegtuigmaker, maar wel voor de baas die het bedrijf in de soep had laten lopen.

De angst voor oprukkend, oncontroleerbaar kapitaal dat geen rekening houdt met bestaande normen en verbanden is in heel Europa merkbaar. In Oostenrijk wordt gedacht aan een staatsdeelnemingsfonds om Angelsaksische saneerders de pas af te snijden. In Frankrijk zien alle belangrijke presidentskandidaten zich geroepen zich af te zetten tegen het dreigend ‘ultralibéralisme’ en zo nodig tegen de hele EU. De voorgestelde maatregelen overschrijden moeiteloos wat de Europese Unie aan protectionisme toestaat.

Het Nederlandse Kamerdebat over het definitief vrijgeven van de postmarkt speelde zich af op de liberale vleugel van wat in Europa wordt gedacht. Op de zuidvleugel zijn landen als Spanje, Oostenrijk, Italië en Frankrijk meer gehecht aan de postbode. Het moet nog maar blijken of Groot-Brittannië en Duitsland de laatste stap – het vrijgeven van brief en briefkaart – ook zetten. PvdA-staatssecretaris Heemskerk beleed de zegeningen van de vrije markt zonder sociale oprisping. Lopen we ook eens voorop. Geen VVD’er kon hem verbeteren.

Minister van Financiën Bos zag zich deze week in de Kamer ook al genoodzaakt zijn uitspraken van de afgelopen jaren over de miljoeneninkomens als verkiezingsretoriek te laten begrijpen. Veel meer dan een moreel beroep op de zelfbedieningskapitalisten wilde hij niet doen. Verhoging van het toptarief drijft de looneisen van de bonzen nog verder op. Wachten op een commissie die er niet echt over gaat. Het klonk als Popeye die jaren blikken doperwtjes heeft gegeten.

Toch had Bos in zekere zin gelijk. Een moreel beroep zou genoeg moeten zijn. Maar helaas, iedereen die er in gelooft past in één telefooncel. Hoe zou dat nou komen?

De belangrijkste pleitbezorgers van de harde herstructurering en soms de financiële uitkleding van Europese bedrijven zijn dezelfde niet altijd briljante mannen in krijtstreep die er miljoenen aan verdienen. Als al die leden van raden van bestuur en commissarissen die fusies of ontfusies aanbevelen, er niets aan verdienden, zouden hun pleidooien een stuk overtuigender klinken.

Een bekende verzuchting van de nieuwe kapitalisten is dat Europa hopeloos terugverlangt naar socialisme en vlucht in meer staatsinmenging, recepten die hun armoede producerende kwaliteiten hebben bewezen. Als wij niet vooruitkijken en private equity en al die andere vormen van kapitalisme zonder pottenkijkers ons bedrijfsleven laten opfrissen, dan raken we definitief en onherstelbaar achter op Amerika, China en de andere tijgers van de toekomst.

Het zijn betogen, zoals Kamerleden deze week ook hebben ervaren, die het voordeel van het zekerweten hebben. Het nieuwe kapitalisme is absolute waarheid. Wie nog aan de beurs genoteerd staat met zijn bedrijf is een beetje van gisteren. Wie zeurt over de bonussen begrijpt niets van waardecreatie. De miljoenen van de baas vallen in het niet bij de voor het bedrijf verdiende miljarden. De concurrentiestrijd is hard en wereldwijd.

Zeker, maar het is hoog tijd dat tegenover het ongebreideld kapitalisme en de slappe imitaties ervan (bij overheidsmonopolies) een nieuw systeem van checks and balances wordt gevonden. Kapitalisme heeft veel welvaart gebracht en het grootste aantal gelukkige mensen leeft in een democratische omgeving. Maar de ongeremde zelfverrijking van sommige ridders van het nieuwe kapitalisme duidt op het ontbreken van evenwicht. Dat is geen kwestie van moraal alleen, of het voorkomen van massale ontmoediging, het is een kwestie van minimale beschaving als eerste voorwaarde om de kladderadats te voorkomen. Een vrijwillige code-Tabaksblat is kennelijk niet genoeg.

Het is geen toeval dat deze week de president van de Wereldbank, Paul Wolfowitz, te kijk staat als een man die na zijn rol als architect van de Irakoorlog opnieuw geen grenzen aan zijn wijsheid zag, het bestrijden van corruptie in ontwikkelingslanden tot speerpunt bombardeerde en tegelijk zijn bij de bank werkende partner absurde promoties bezorgde en hierover oneerlijk was. De Financial Times drong aan op zijn vertrek.

In dezelfde stad Washington is een eerloos eind gekomen aan het bewind van Lawrence Small, de van Citibank overgekomen president van de Smithsonian Institution. Zeven jaar heeft hij de eendimensionale waarheid van het nieuwe kapitalisme trachten op te leggen aan deze unieke verzameling musea en wetenschappelijke instituten, waaronder de nationale dierentuin. Toen hij net was aangetreden, hoorde ik hem eens voor een bewonderend gehoor spreken over de naïevelingen die de collecties beheerden zonder besef van de echte wereld. Hij haalde een miljard op bij donoren, maar zijn jaarlijkse salarisgreep in de nooit genoeg gevulde kas liep op tot 916.000 dollar – en nog was het niet genoeg; financiële archeologen zoeken nu uit wat hij verder declareerde aan zwembaden, dure inrichting en luxe voertuigen.

„Geld verdienen en ons leven overspoelen met steeds onbenulliger wordende materiële zaken, is een volstrekt vulgaire, tot oppervlakkigheid leidende hartstocht”, zei George Steiner in zijn Nexus-lezing in 2004. Hij suggereerde dat Europa misschien een contra-industriële revolutie moest ontketenen. Daarin zou plaats zijn voor „de realisering van wijsheid, het verwerven van belangeloze kennis, het scheppen van schoonheid”, en voor „idealen op het gebied van vrije tijd, privacy, voor anarchistisch individualisme, voor idealen die in het uitbundige consumentisme en de uniformiteit van de Amerikaanse en Aziatisch-Amerikaanse voorbeelden vrijwel verstikt zijn geraakt.”

Allemaal heel ouderwets en volstrekt actueel.

opklaringen@nrc.nl