Een gevoel van ongemak of leegte

Drie zwarte mannen op de achterbank van een smetteloze auto. Twee van hen hebben minidreadlocks: nonchalant of juist een beetje onverzorgd? Hun kleding lijkt afkomstig uit de winkel maar is misschien wel van het asielzoekerscentrum. En hoe zit het met dat diamantje in het oor van de jongen in het midden? Is het nep of van glas?

De Amsterdamse fotograaf Juul Hondius (1970) wil de toeschouwer aan het twijfelen brengen. Zijn derde solotentoonstelling bij Galerie Akinci toont een reeks fotowerken die hij maakte gedurende zijn verblijf in Istanbul het afgelopen jaar. Hondius was zes maanden in deze stad tijdens een artist-in-residency, georganiseerd door het Fonds voor de Beeldende Kunsten, Vormgeving en Bouwkunst in Amsterdam.

Gedurende die periode maakte hij foto’s van vluchtelingen in een auto of in de bus die op het eerste gezicht niet veel afwijken van de beelden afkomstig uit de documentaire fotografie. Maar wie goed kijkt ziet dat er geen werkelijk drama plaatsvindt. En dat klopt. Want Hondius is geen fotojournalist die de rauwe werkelijkheid vastlegt. Integendeel. Hij ensceneert bestaande beelden uit de journalistieke fotografie en de film en probeert zijn kijker te stimuleren om na te denken over wat hij ziet.

Voor de foto’s die nu in Akinci hangen vroeg Hondius mensen uit Istanbul om voor hem te poseren. Zijn modellen lijken op vluchtelingen, maar ze zijn het niet. Als je goed kijkt, zien ze er eigenlijk verdacht gewoon uit. Een beetje suf en vaag zelfs. Vaak staan ze in de verte te staren, alsof ze deel uitmaken van een toneelstuk zonder plot.

Het is niet de eerste keer dat Hondius dit soort beelden maakt. Al eerder fotografeerde hij mensen in noodsituaties. Zoals Plastic uit 2001, waarop een gezin is te zien, gezeten in de achterbak van een truck, die tegen slecht weer worden afgeschermd door een laag plastic. Het maakt de herinnering aan de vluchtelingen uit Kosovo weer levend. Of een foto die verwijst naar een bekend beeld uit de geschiedenis. Zoals Canal, uit 2000, waar een man met zijn hoofd naar beneden door het water dobbert. Het doet denken aan de beroemde foto die fotografe Lee Miller destijds maakte van een Duitse soldaat die in de Tweede Wereldoorlog was gedood en in het kanaal was geworpen. Ook tartte Hondius een aantal jaren geleden de Tsjechen door in Praag affiches op te hangen van door hem gefotografeerde Roma-zigeuners. Hij had de foto’s voorzien van bijschriften als ‘schuldig geboren?’ of ‘tolerantie?’. Het was een van de weinige keren dat hij enig commentaar bij zijn foto’s plaatste. Want meestal laat Hondius weinig los. Bij zowel eerdere foto’s als ook bij dit recente werk staan slechts woorden als ‘Man’, ‘Richie’ of ‘Busfront # 1’. Dat gebrek aan informatie vergroot het gevoel van ongemak: alsof de beelden deel uitmaken van een wereld die haar betekenis niet prijsgeeft en daardoor oncontroleerbaar blijft.

Maar juist dat gebrek aan beheersbaarheid kan bij de kijker, in plaats van ongemak, ook geen emotie teweegbrengen. Doordat Hondius een postmodern spel met de ratio speelt – je moet weten waar hij op reageert om te begrijpen waar je naar kijkt – kunnen zijn foto’s ook een hol en leeg gevoel achterlaten.

Juul Hondius. Layers. Istanbul background. Tentoonstelling tot 21 april 2007 in Galerie Akinci, Amsterdam