De vos Reinaart is terug als een rat

Henri van Daele en Klaas Verplancke: Reinaart de vos. De felle met de rode baard. Manteau, 98 blz. €15,95

Sinds de onbekende Willem ‘die Madocke maecte’ rond 1260 het satirische dierenverhaal Van den vos Reynaerde opschreef, laat Reinaart regelmatig van zich horen als de sluwe, meedogenloze bedrieger die scheve machtsverhoudingen in de maatschappij schaamteloos blootlegt. Talloze keren is het werk van de raadselachtige Willem, samen met de 14de-eeuwse, eveneens anonieme Reynaerts historie, geïnterpreteerd, door kunstenaars in beeld gebracht, vertaald, gekuist en herschreven voor oud en – sinds de 19de eeuw – jong. Nu is er een nieuwe (jeugd)uitgave Reinaart de vos; De felle met de rode baard van veelschrijver Henri van Daele en illustrator Klaas Verplancke.

In navolging van Paul Biegel, die in 1972 als eerste in een niet-wetenschappelijke editie van Reinaart ‘het hele menselijke scala van cynisme, wreedheid, gein, scabreusheid, belachelijkmakerij en spot met heiligheid onverbloemd en zonder enige beperking in woordkeus’ op papier zette, maakte Van Daele een ongecensureerde, vrije prozabewerking. Als bron gebruikte hij Willems tekst én Reynaerts historie (die nogal saai en moralistisch is), die hij dankzij veel schrappen aan het oorspronkelijke Van den Vos Reynaerde heeft gebreid.

Zijn bewerking van het verhaal over Reinaart die driemaal gedaagd wordt voor het hof van koning Nobel wegens verkrachting, diefstal en brute moord en die driemaal door list en bedrog de dans ontspringt, is verdienstelijk, maar niet opmerkelijk. Van Daele respecteert de middeleeuwse toon, maar speelt onvoldoende met Reinaarts redekunst en het talige karakter van Willems brontekst, in tegenstelling tot Biegel die een sprankelend pleitende Reinaart schiep.

Wat deze moderne Reinaart-bewerking de moeite waard maakt, is het eigenzinnige illustratiewerk van Verplancke. Beïnvloed door Pieter Bruegel en Jeroen Bosch (Verplanckes figuren hebben vaak Boschachtige, karikaturale grote hoofden, neuzen en monden) brengt hij het dubbelzinnige middeleeuwse wezen van het Reinaartverhaal oorspronkelijk én eigentijds in beeld.

Op alle illustraties staan, terecht, Reinaart en zijn schurkenstreken centraal. Zelfs op de openingsprent: We zien Reinaart – gekleed in monnikspij met, als symbool voor de algehele schijnheiligheid waarvoor hij staat, een getande mijter op zijn kop – in bed liggen met de overspelige vrouw van Isengrijn de wolf. We zien hem teder de kop van Cuwaart de haas wiegen terwijl het onthoofde hazenlijf rechts onderin de prent afwipt.

Alle, vaak grimmige prenten zijn zo op verschillende niveaus te ‘lezen’. Elk detail verhult satire en absurde humor en Verplancke spot subtiel met de middeleeuwse dubieuze seksuele moraal. Zijn soms surrealistisch aandoende illustraties openen nieuwe perspectieven en ze verruimen knap de tekst van Van Daele.