Nu ja, dat waren andere tijden

Wouter Bos krijgt kritiek: hij is als een blad aan een boom omgeslagen en zit nu klem in het kabinet.

Dat is verklaarbaar en hoeft niet ernstig te zijn.

Het is vast leuk op je 43ste vice-premier te zijn, maar niet voor Wouter Bos. Voor een bewindsman die nog geen honderd dagen in functie is, ligt hij al flink onder vuur. En het vuur komt vanuit zijn eigen partij.

Oud-minister Jan Pronk sprak dinsdag in een radioprogramma van „een leiderschapscrisis”. De voorzitter van de Jonge Socialisten, Peter Scheffer, zei gistermiddag dat Bos de functie van partijleider moet neerleggen. En het TV-programma Eén Vandaag meldde gisteravond dat meer dan de helft van de PvdA-kiezers eveneens vindt dat Bos niet tegelijkertijd PvdA-leider én minister kan zijn.

Kern van de kritiek: Wouter Bos is onvoldoende in staat het PvdA-geluid te verwoorden vanuit zijn huidige rol als vice-premier en minister van Financiën. „Bos heeft zelf gezegd dat de politiek leider van de partij in de Tweede Kamer zit of premier is”, aldus Peter Scheffer.

Maar dat was voordat Bos minister werd.

Dat regeringsdeelname de PvdA behalve kansen ook problemen brengt, bleek gisteravond nog eens in een debat over de aanpak van excessieve salarissen in de private sector. Wouter Bos had in één van de televisiedebatten tijdens de verkiezingscampagne punten gescoord met een harde aanval op Balkenende: diens drie kabinetten hadden niets aan de topinkomens gedaan. „Noem mij één maatregel...”

Maar wat kon Kamerlid Vendrik (GroenLinks) gisteravond straffeloos zeggen? „Het grote graaien gaat door en deze minister doet niets.” Het debat toonde aan dat in elk geval geen hogere belasting wordt geheven over topsalarissen. Bos deed een beroep op de moraal van de bestuurders, en op het nemen van eigen verantwoordelijkheid, maar zonder harde maatregelen aan te kondigen. De minister werd weggehoond door GroenLinks en de SP.

Bos, en met hem de PvdA, lijkt klem te zitten in het kabinet. Twee andere voorbeelden.

Staatssecretaris voor Europese Zaken Frans Timmermans schreef als Kamerlid in 2003 in de Europese Conventie mee aan eerste versies van de Europese Grondwet. Timmermans geloofde in Europa en voerde tijdens het referendum in 2005 campagne vóór de Grondwet. Maar als staatssecretaris is hij eurosceptischer. Hij beseft dat de tegenstem van Nederland wel degelijk een dieper liggende oorzaak had, zoekt een compromis etc. Timmermans werd hiervoor gisteren zwaar bekritiseerd door een commissie van het Europees Parlement.

En dan is er Irak. De PvdA-fractie was altijd vóór een parlementair onderzoek naar de vraag op welke gronden de Nederlandse regering destijds politieke steun had verleend aan de Amerikaanse inval in Irak. Maar, zo erkende Bos ruiterlijk bij de presentatie van het nieuwe kabinet, dat punt had de PvdA moeten inleveren in de formatieonderhandelingen in het Friese Beetsterzwaag. Net als overigens de beperking van de aftrek van de hypotheekrente.

De ‘verliespunten’ zijn pijnlijk, vooral omdat het de partijen ter linkerzijde de kans biedt de PvdA erop aan te vallen. Dat doen de SP, GroenLinks (en D66) dan ook stelselmatig. Inmiddels heeft de Tweede Kamer al gedebatteerd over Irak, Europa en – gisteren dus – de topinkomens. Ongetwijfeld volgt binnenkort de hypotheekrenteaftrek. „Bij de volgende verkiezingen is de SP groter dan de PvdA”, voorspelt Jan Pronk.

Waarom raakt de PvdA als regeringspartij veel meer in de problemen dan het CDA? Simpel: de PvdA komt uit de oppositie en moet nu ineens compromissen sluiten. De PvdA had bovendien een erg links programma, voor een partij met regeringsambities. Misschien wel linkser dan realistisch in een land waar altijd coalities moeten worden gesloten.

Het CDA zat al in de eerste drie kabinetten Balkenende en had in de campagne slechts het staande beleid te verdedigen. De Christendemocraten hebben bewust gekozen voor een gematigd, minder uitgesproken programma om de verkiezingen mee in te gaan. Wie geen stelling neemt, hoeft ook niks in te leveren.

Hoe ernstig is de ‘crisis’ binnen de PvdA? De weerstand uit de linkse hoek van de PvdA doet denken aan de discussie enkele jaren geleden binnen het CDA. Balkenende en zijn ministers lagen toen onder vuur wegens de straffe hervormingen van de sociale zekerheid, het immigratiebeleid en het zorgstelsel. Het CDA had zich, zo klonk het verwijt in eigen kring, teveel op sleeptouw laten nemen door het neo-liberale beleid van toenmalig coalitiepartner VVD. Oud-minister van Sociale Zaken Bert de Vries leidde het protest binnen de partij met een snedig boek, Overmoed en onbehagen , waarin hij betoogde dat het kabinet slechts de halve waarheid sprak over de noodzaak van de hervormingen. Maandenlang was het onrustig in het CDA, maar uiteindelijk wist de partijtop de discussie te beheersen.

Zo bezien hoort het protest uit de linkse hoek in de PvdA bij het traditionele positiespel dat past bij een partij die de oppositie verruilt voor meeregeren. Vergelijk het met de discussie in christelijke kring over het homohuwelijk en de weigerambtenaren, waarvoor de ChristenUnie nu de wind van voren krijgt. En, langer geleden, Bos’ verre voorganger Wim Kok, die als minister van Financiën en vice-premier de bezuinigingen op de WAO moest verdedigen tegen felle protesten uit PvdA-kring.

Bos reageerde gisteravond dan ook betrekkelijk laconiek op de aantijgingen van Pronk en de Jonge Socialisten. „Laat iedereen die kritiek op me heeft maar lid worden van de PvdA, dan kunnen ze er op een congres over stemmen”, zei hij. En de Kamer steunde zijn optreden inzake de topinkomens.

Helemaal zonder risico zijn dergelijke discussies natuurlijk niet. SP en GroenLinks kunnen electoraal profiteren van het wat blekere politieke gezicht van de PvdA. En als Wouter Bos zich te weinig kan profileren, zoals Pronk en de Jonge Socialisten vrezen, heeft hij over een aantal jaren een probleem als hij herkozen wil worden als partijleider. De geschiedenis is hem wat dat betreft gunstig gezind: Kok verloor weliswaar bij verkiezingen, maar de PvdA werd toch de grootste partij (het CDA verloor meer) en Kok, die werd premier.

Lees reacties van leden op www.pvda.nl